بررسي ارتباط بين توسعۀ مالي و مصرف انرژي در ايران (با تأكيد بر صنعتي ‏شدن و شهرنشيني)

مقدمه درك نقش توسعۀ مالي به دليل اينكه به سياست‌گذاران يك كشور اجازه مي‌دهد تا با ارتقاي فعاليت‌هاي بانكي و بورسي و جذب سرمايه‌گذاري مستقيم خارجي منجر به افزايش كارايي اقتصادي سيستم مالي كشور شوند، بسيار حائز اهميت است. سياست‌گذاران با انجام اين سياست‌گذاري درست مي‌توانند بر فعاليت‌هاي اقتصادي و تقاضاي انرژي تأثير بگذارند . ديدگاه‌هاي مختلفي وجود دارند كه توسعۀ مالي را نتيجۀ رشد اقتصادي مي‌دانند .كشورها همواره براي افزايش رشد اقتصادي خود در تلاش هستند تا نهادهاي لازم، به‌خصوص نهادهاي مالي خود را گسترش دهند. از طرفي، گسترش نهادهاي مالي باعث رشد تقاضاي انرژي مي‌شود؛ به‌تازگي دربارۀ نقش حياتي توسعۀ مالي بر رشد اقتصادي اتفاق نظر به وجود آمده است . از سوي ديگر، نتايج برخي مطالعات نشان مي‌دهد رشد اقتصادي باعث افزايش تقاضاي انرژي در ايالات متحده طي سال‌هاي 1947-1974 شده است. با توجه به مطالعات افزايش تقاضاي انرژي در كشورهاي در حال ظهور به دليل افزايش درآمد آن‌ها است. كشورهاي نوظهور براي برآوردن نيازهاي رو به رشد مردم خود به توليد بيشتري نياز دارند كه آن هم منجر به مصرف بيشتر انرژي مي‌شود. پس مي‌توان اذعان داشت كه نتايج مطالعات در راستاي روابط مصرف انرژي و توسعۀ مالي با رشد اقتصادي وجود رابطۀ معنادار توسعۀ مالي و مصرف انرژي را بيان مي‌كند.در ادبيات اقتصادي چندين متغير كنترلي براي توصيف رابطۀ مصرف انرژي و رشد اقتصادي استفاده مي‌شود. رشد جمعيت، شهرنشيني و صنعتي ‌شدن از جمله عوامل مهمي هستند كه بر مصرف انرژي تأثير مي‌گذارند. رشد سريع جمعيت منجر به شهرنشيني مي‌شود كه ممكن است باعث استفادۀ بيشتر از انرژي شود. صنعتي ‌شدن نيز مي‌تواند به طور مستقيم و غيرمستقيم بر مصرف انرژي اثرگذار باشد .شهرنشيني به معناي انتقال از مناطق روستايي به مناطق شهري است كه مي‌تواند از راه‌هاي مختلفي بر مصرف انرژي تأثير بگذارد. به دنبال افزايش شهرنشيني با تغيير الگوي مصرف افراد، افزايش توليد در راستاي افزايش تقاضا براي كالاها و خدمات و افزايش حمل‌ونقل عمومي، مصرف انرژي افزايش مي‌يابد . از طرفي، با افزايش شهرنشيني اجتناب از پيامدهاي اقتصادي و اجتماعي آن مانند تغيير الگوي مصرف، تشديد روند كاهش منابع تجديد‌ناپذير و افزايش انتشار آلاينده‌ها و... امكان‌پذير نيست . با توجه به بحث محدوديت منابع و پايان‌پذيري ذخاير انرژي، مديريت مصرف انرژي بسيار حائز اهميت است و سياست‌گذاران اقتصادي در سراسر جهان به دنبال راهي براي مديريت رشد شهري به منظور كاهش اثرات فرايندهاي شهرنشيني بر مصرف انرژي هستند.با توجه به مطالب يادشده‌، در اين مطالعه اين مسئله بررسي مي‌شود كه آيا شواهد تجربي اقتصاد ايران نيز نشان‌دهندۀ وجود ارتباط بين مصرف انرژي و مؤلفه‌هاي توسعۀ مالي، شهرنشيني و صنعتي شدن است؟ و در صورت وجود ارتباط بين اين متغيرها، در بازۀ زماني سال‌هاي 1370ـ 1400 نحوۀ اثرگذاري آن‌ها به چه صورت بوده است؟ بنابراين، فرضيه‌هاي اين پژوهش به صورت زير مطرح مي‌شوند:1- توسعۀ مالي تأثير مثبت و معناداري بر مصرف انرژي دارد.2- صنعتي ‌شدن تأثير مثبت و معناداري بر مصرف انرژي دارد.3- شهرنشيني تأثير مثبت و معناداري بر مصرف انرژي دارد.در بسياري از مطالعات انجام‌شدۀ داخلي و خارجي به بررسي تأثير توسعۀ مالي، به عنوان متغير اصلي، بر مصرف انرژي پرداخته شده و در برخي از آن‌ها متغير شهرنشيني يا صنعتي شدن نيز به عنوان متغير كنترلي، در برآورد مدل وارد شده است. در برخي از مطالعات نيز اثر شهرنشيني يا صنعتي‌ شدن بر مصرف انرژي، به طور مستقل بررسي شده است. در مقالۀ پيش رو اثر مشترك متغيرهاي توسعۀ مالي، صنعتي‌ شدن و شهرنشيني بر مصرف انرژي بررسي مي‌شود. طبق بررسي‌هاي انجام‌شدۀ مركز آمار، ايران طي سال‌هاي اخير با افزايش فزايندۀ شهرنشيني روبه‌رو بوده است، به ‌طوري كه در حال حاضر 74 درصد از جمعيت ايران شهرنشين هستند. بنابراين، يافته‌هاي اين پژوهش مي‌تواند براي كمك به سياست‌گذاران اقتصادي در اعمال سياست‌هاي مناسب توسعۀ مالي و مديريت صنعتي ‌شدن و شهرنشيني به منظور كنترل مصرف انرژي مؤثر باشد.در ادامۀ اين مقاله به بررسي مباني نظري، مرور پيشينۀ تحقيق و سپس شرح داده‌ها و روش‌شناسي تحقيق پرداخته خواهد شد. درنهايت‌، نتايج مورد تجزيه‌و‌تحليل قرار خواهند گرفت.مواد و روشدر اين پژوهش با استفاده از نرم‌افزار EViews و روش خودرگرسيون با وقفۀ توزيعي (ARDL) به بررسي تأثير توسعۀ مالي، رشد اقتصادي، صنعتي شدن و شهرنشيني بر مصرف انرژي در كشور ايران طي دورۀ زماني 1370ـ 1400 پرداخته شده است.يافته‌هانتايج تخمين الگو بيانگر آن است كه در كوتاه‌مدت و بلندمدت اثر متغيرهاي ارزش افزودۀ صنعتي و جمعيت شهري بر مصرف انرژي مثبت و معنادار است، در حالي كه متغيرهاي توسعۀ مالي و رشد اقتصادي اثر منفي بر مصرف انرژي دارند. بنابراين، در بازۀ زماني مورد بررسي اين پژوهش، اثر توسعۀ مالي بر مصرف انرژي در ايران منفي است، اما صنعتي شدن و شهرنشيني رابطۀ مثبتي با مصرف انرژي دارند.نتيجه‌گيريشواهد تجربي اين پژوهش نشان مي‌دهد صنعتي‌ شدن و شهرنشيني در ايران باعث افزايش مصرف انرژي در بلندمدت مي‌شود. توسعۀ مالي و رشد اقتصادي نيز در بلند‌مدت باعث كاهش مصرف انرژي در ايران مي‌شود. از اين‌رو، در راستاي سياست‌هاي كاهش مصرف انرژي در كشور، بايد ايجاد نظام مالي سالم و توسعه‌يافته‌اي كه بتواند سرمايه‌گذاران را جذب كند، بورس را رونق بخشد و كارايي فعاليت‌هاي اقتصادي را بهبود بخشد، تشويق شود. از طرفي، رشد اقتصادي پايدار نيز تقاضاي بيشتري را براي خدمات مالي ايجاد مي‌كند و منجر به توسعۀ بخش مالي مي‌شود. بنابراين، اقدامات مناسب براي دستيابي به اين رشد اقتصادي پايدار به كاهش مصرف انرژي در كشور كمك خواهد كرد. با وجود اينكه صنعتي ‌شدن و شهرنشيني باعث افزايش مصرف انرژي در ايران مي‌شوند، اما توجه و تلاش براي رونق آن‌ها، از نظر اينكه از مؤلفه‌هاي مهم توسعۀ اقتصادي هستند، بسيار حائز اهميت است و هرگز نبايد از روند توسعه كنار گذاشته شود. اما دولت مي‌تواند با اعطاي تسهيلات انرژي در مناطق روستايي رشد سريع شهرنشيني را كنترل كند و از افزايش مصرف انرژي در كشور جلوگيري كند. در غير اين صورت، براي پاسخ‌گويي به تقاضاي فزايندۀ انرژي بايد به دنبال كشف منابع جديد و افزايش عرضه باشد كه هزينه‌هاي به مراتب بيشتري را به دنبال خواهد داشت.