پيدايش مساجد در يزد؛ بازشناسي معماري مساجد سده هاي نخستين منطقۀ يزد

سير تاريخي معماري مسجد در يزد را، مانند هر منطقۀ ديگري بايد از سده هاي نخست هجري پي گرفت. در اين بازۀ زماني· آثار معماري اندكي در منطقۀ يزد به جا مانده است و متون تاريخي هم اشارات درخوري در اين باره ندارند، از اين رو گفتگو دربارۀ اين آثار، ازجمله مساجد، گام برداشتن در تاريكي محسوب مي شود. در متون جغرافياي تاريخي سدۀ سوم و چهارم هجري از چهار مكان داراي منبر در يزد نام برده شده است. شناخته شده ترين مساجد سده هاي نخست هجري· مسجد جامع فهرج در حوالي شهر يزد است، اما دربارۀ ديگر مساجد از اين دست كم تر گفتگو شده يا آگاهي و اسنادي چنداني در دسترس نيست. پرسش پژوهش اين است كه، مساجد نخستين يزد كدامند، چه زماني بنياد يافته و از چه الگوي مكاني و معماري برخوردار بوده اند؟ روش پژوهش از گونۀ «تاريخي ـ تحليلي» است كه با استناد به متون معتبر تاريخي، احضار شواهد موجود و تحليل آن ها پيش خواهد رفت. مقصود اين است كه به پيدايش گونه بناي مسجد در منطقۀ يزد پرداخته و قواعد حاكم بر معماري اين بناها بازشناخته شود. نتيجۀ اين پژوهش نشان داد كه در شهرها و قراي معتبري كه در يزد وجود داشته، با فاصلۀ دست‌كم دو سده از ورود مسلمانان، مساجدي در قامت يك اندام شهري يا روستايي ساخته شد. شواهد مساجد نخستين در كثه (يزد)، فهرج، خويدك، ميبد، نايين و ابركوه وجود دارد اين مساجد از گونۀ شبستاني و مبتني بر جرز و ديوار باربر اند، نه بناهاي ستون داري كه در ديگر مناطق شناخته مي شوند. اين بناها كه ابعاد بزرگي ندارند، ويژگي هاي مشترك فضايي و فناوري ساخت دارند و همگي با ساخت مايۀ خشت و گِل بنا شده اند.