بررسي و تحليل وام گيري‌هاي انيس النّاس از اخلاق ناصري

انيس النّاس از آثار مهم تربيتي قرن نهم هجري است كه شخصي به نام «شجاع» در باب اخلاق و تدبير منزل در بيست باب تأليف كرده است. اين كتاب توسط ايرج افشار تصحيح شده و مقدمه اي كوتاه در معرفي اثر بر آن افزوده شده است. تأمل در متن انيس النّاس نشان مي دهد كه يكي از منابع مهمي كه شجاع از آن تاثير پذيرفته، كتاب اخلاق ناصري، اثر خواجه نصيرالدين توسي است.  اين پژوهش در پي پاسخ به اين پرسش است كه گسترۀ اقتباس و وام گيري در اين اثر تا چه اندازه و به چه شيوه اي است. نتيجۀ بررسي نشان مي دهد كه شجاع به دو روش از متن اخلاق ناصري تاثير پذيرفته است؛ «تأثيرپذيري لفظي- محتوايي» و «تأثيرپذيري محتوايي». در روش نخستين جملات و عبارت خواجه عيناً  با تغييري جزئي اقتباس شده و لفظ و محتوا يكي است و شامل موضوعاتي مانند حقوق فرزندان، حقوق والدين،  آداب سخن گفتن و آداب برده خريدن است. در روش دوم، بسياري از موضوعات انيس النّاس همان آراي خواجه است، اما شجاع با دخل و تصرّف در تعابير و عبارات با زباني ساده تر بيان كرده و شامل مواردي مانند لزوم تأهل، منع زنان از موسيقي، آداب دوست گزيدن و آداب جنگ است. بررسي آماري موضوعات مشترك نشان مي دهد كه شجاع  جمعاً در 15 مورد، از اخلاق ناصري تأثير پذيرفته است. از اين ميان، 10مورد تأثيرپذيري لفظي-محتوايي است و 5 مورد تأثيرپذيري محتوايي. از ميان سه بخش يا مقالت اخلاق ناصري، تأثيرپذيري شجاع عمدتا از مقالت دوم يعني تدبير منزل است.