آشكارسازي كانون‌هاي جديد گردوخاك گسترش‌يافته در شمال ايران

فرايند مستمر و رو به گسترش گرمايش جهاني به‌ويژه در منطقه آسيا، شرايط را براي افزايش خشكي و گسترش پديده بيابان‌زايي فراهم كرده است. بسياري از بيابان‌هايي كه تا چندي پيش در تعادل اكولوژيك، شرايط حفاظت خاك را داشتند، امروزه به‌عنوان كانون‌هاي تازه‌اي از ايجاد مخاطره گردوخاك گسترش‌يافته تبديل شده‌اند. نمونه‌هاي متعددي در ايران با توجه به موقعيت جغرافيايي خاص‌اش، در ميان برخي از بيابان‌هاي مهم دنيا، اتفاق افتاده است. ناهنجاري دمايي 8 درجه‌اي در زمستان سال گذشته در حوضه آبخير درياي كاسپين، كانون‌هاي گردوخاك جديدي براي سواحل جنوبي اين دريا فراهم كرده است. در تاريخ 30 الي 31 ارديبهشت 1400، گردوخاكي كم‌سابقه از لحاظ وسعت منطقه درگير و همچنين غلظت، در ايستگاه‌هاي هواشناسي استان گيلان به ثبت رسيد. اجراي مدل‌هاي پسگرد شيميايي جو HYSPLIT نشان از گسيل گردوخاك از منطقه شمال‌غربي درياي كاسپين براي اولين‌بار به سواحل جنوبي درياي كاسپين (استان گيلان) با چنين شدتي دارد. كانون و منشاء اين گردخاك بيابان راين در شمال‌غربي درياي كاسپين شناسايي شد. گرمايش مستمر و كم‌سابقه در منطقه و همراهي با جريان‌هاي قوي شمالي-جنوبي شرايط را براي گسيل اين گردوخاك فراهم كرد. به‌دليل منشاء گردوخاك گسيل‌شده و همچنين وضعيت جغرافيايي و توپوگرافيكي حوضه درياي كاسپين، تراز اين گردوخاك از سطح زمين تا ارتفاع كمتر از 1500 متر ارزيابي شد. تحليل شرايط همديد‌ با استفاده از داده‌هاي بازتحليل NCEP/NCAR با تفكيك مكاني‌ 1 درجه، بيانگر استقرار توده هواي پرفشار با مركز 1018 هكتوپاسكال روي بخش‌هاي شمال‌غربي درياي كاسپين و نفوذ زبانه پرفشار تا سواحل جنوبي درياي كاسپين است. با‌توجه‌به گراديان مناسب فشاري و افزايش سرعت باد، چشمه‌هاي مولد گردوخاك روي مناطق بياباني راين شكل گرفته و با حاكميت جريان‌هاي شمالي (جنوب سو) توده گردوخاك به سمت استان گيلان گسيل مي‌يابد.