جستاري در گونه‌ها و كاركردهاي استعارۀ هستي‌ شناختي در دفتر اول مثنوي

مثنوي معنوي اثري عرفاني و زاييدۀ تحول روحي مولاناست؛ اين كتاب دربردارنده‌ مفاهيم انتزاعي و مجرّد است كه مولانا با ابزار زبان، به ‌گونه‌اي اين مفاهيم را بيان كرده است تا براي مخاطب فهميدني باشد؛ زباني كه در آن، مفاهيم ذهني و انتزاعي به‌ صورت مفاهيم عيني و محسوس تبيين مي‌شود. اواخر قرن بيستم، نوعي تازه از استعاره در زبان‌شناسي شناختي با عنوانِ استعارۀ مفهومي مطرح شد. به باور زبان‌شناسان شناختي به كمك اين استعاره ـ كه در زبانِ روزمرۀ مردم جاري است ـ مفاهيم انتزاعي و ذهني، عيني و محسوس مي‌شود. در اين نوع استعاره، حوزۀ مفهومي مقصد كه انتزاعي و مجرّد است، با كمك تجربياتِ روزمره و به تأثير از فرهنگ در حوزۀ مبدأ به‌صورت عيني و فهم‌پذير بيان مي‌شود. استعارۀ مفهومي سه گونه است: هستي‌شناختي، ساختاري و جهتي. استعارۀ هستي‌شناختي خود سه نوع است: استعارۀ «هستومند»، «ظرف» و «شخصيت‌بخشي». بين زبانِ عرفاني كه رمزي و استعاره‌گونه است و استعاره‌ مفهومي، ويژگي مشتركي وجود دارد؛ درواقع به كمك هر دو، مفاهيم مجرّد و انتزاعي براي تفهيم بهتر مخاطب به امور محسوس و فهم‌پذيرتر تبديل مي‌شوند. با بررسي مثنوي ازنظر هستي‌شناختي ديده شده است كه مولوي مفاهيم انتزاعي و بنيادين مانند «دل، عشق، عقل، فقر، هستي و نيستي» و... را گاهي به‌صورت مادّه و شيء و گاهي به‌صورت ظرف و مكان و گاهي نيز با كمك تشخيص و جاندارانگاري به‌صورت عيني و فهم‌پذيرتر تبيين مي‌كند.