نقد رد العجز علي (الي) الصدر در كتاب‌هاي بلاغي

در زمينة علوم بلاغي و به‌ويژه علم بديع كه يكي از سه شاخة اين دانش است، كتاب‌هاي گوناگون و بسياري نگارش شده است. يكي از بحث‌انگيزترين جستارها و مبحث‌ها در حوزة علم بديع، موضوع رد العجز علي الصدر است. در تعريف اين صنعت و مصداق‌هاي آن، اختلاف نظر بسيار است؛ به‌گونه‌اي كه گاه حدود تعريف اين صنعت در كتاب‌هاي بلاغي با صنايعي ديگر مانند جناس، اشتقاق، شبه‌اشتقاق و... درهم آميخته و تقسيم‌بندي‌هاي گوناگون و مختلف و نيز شواهد مشتركي از اين صنعت را درپي داشته است؛ حتي بعضي از بلاغيون آن را تسهيم، ترديد، تشابه‌الأطراف، ذوقافيتين و يا ذيل توشيح و يا يكي از اقسام جناس بررسي كرده‌اند؛ اما با تأمل و دقت‌نظر بيشتر مي‌توان تعريف‌هاي دقيق‌تر و روشن‌تري براي آن ارائه و مرز بين آنها را تفكيك كرد. در اين مقاله كه با محوريّت كتاب‌هاي بلاغي فارسي با نيم‌نگاهي به كتاب‌هاي عربي سامان يافته، كوشش بر آن بوده است كه ضمن بررسي و بازبيني تاريخي انديشه‌هاي بلاغي در اين زمينه و مقايسة تعريف‌هاي ارائه‌شده در كتاب‌هاي بلاغي دربارة رد العجز علي الصدر، مصداق‌هاي تشابه و افتراق بازبيني شود؛ نيز با ارائة تعريفي مناسب، به‌روشي توصيفي ـ تحليلي، مرز بين اين صنعت با ديگر صنايع درهم‌آميخته با آن تفكيك مي‌شود و از دسته‌بندي‌هاي متعدد رهايي مي‌يابد.