تخيل معقول از منظر ابن‌سينا و بازتاب آن در طراحي صور مركب نگارهٔ پنهان‌شدن حضرت زكريا در داخل درخت

داستان پنهان‌‌‌‌‌شدن حضرت زكريا در داخل درخت، در نگاره‌‌‌‌‌اي از كتاب فالنامهٔ شاه‌‌‌‌‌تهماسبي بازنمايي شده است. در اين نگاره، حضرت زكريا، شيطان و دو فرد اغواشده، به‌‌‌‌‌عنوان چهار شخصيت‌‌‌‌‌ اصلي نگاره حضور دارند كه نگارگر عصر صفوي در روند طراحي صورت آن‌‌‌‌‌ها رويكردي متفاوت اتخاذ كرده است. اين تفاوت بر دايرهٔ تصرفات و تحديد قوهٔ‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ متخيله در نزد نگارگر اشاره دارد. قوهٔ متخيله بر مبناي كيفيت تعلقات ادراكي و جهان‌‌‌‌‌بيني نگارگر در مقام مدرِك مي‌‌‌‌‌تواند در محدودهٔ محسوسات به دخل و تصرف بپردازد و يا، در گامي فراتر، به اتصال عقل فعال مستفيض شود. نگارگري كه به اين صعود توفيق يابد در رهيافت‌‌‌‌‌هاي هنرمندانهٔ خود، قائل به تصرف صرف در صور و معاني محسوسات نيست، بلكه رو به ‌‌‌‌‌سوي معقولات دارد و در برخي از مصاديق صوري به بازنمايي محسوس از امري معقول مي‌‌‌‌‌پردازد. تبيين دقيق مباحث فوق به‌‌‌‌‌صورت قابل ملاحظه‌‌‌‌‌اي در آراي ابن‌‌‌‌‌سينا بيان شده است. بر مبناي نظام فكري ابن‌‌‌‌‌سينا، قوهٔ خيال از متخيله متمايز مي‌‌‌‌‌شود و متخيله مي‌‌‌‌‌تواند به استعداد انطباع و دريافت صور معقول از عقل فعال توفيق يابد. تطبيق و تحليل مصداقي آراي ابن‌‌‌‌‌سينا در باب تخيل را مي‌‌‌‌‌توان در نگارهٔ‌‌‌‌‌ پنهان‌‌‌‌‌شدن حضرت زكريا در داخل درخت مورد تأمل قرار داد و به طرح اين سؤال پرداخت كه قوهٔ متخيلهٔ نگارگر بر مبناي كدام‌‌‌‌‌يك از كيفيات محسوس و يا معقول به طراحي صور مركب در چهرهٔ شخصيت‌‌‌‌‌هاي اغواشده پرداخته است؟ پژوهش حاضر با روش توصيفي و تطبيقي و با نظر به سؤال مذكور، ماحصل بررسي‌‌‌‌‌ها را چنين مي‌‌‌‌‌يابد كه تخيل نگارگر در پرتو عقل فعال، كيفيتي معقول يافته است. او به مدد تخيل معقول، رهيافتي صوري-معنايي را براي بازنماييِ محسوس از امري نامحسوس اتخاذ مي‌‌‌‌‌كند كه برآيند آن، طراحي صور مركب انسان-حيوان براي شخصيت‌‌‌‌‌هاي اغواشده است. در اين طراحي دوسويه، پيكر انساني صورتي ناظر بر سيرت خود دارد كه در ملازمت با هم به ‌‌‌‌‌تصوير كشيده شده‌‌‌‌‌ است.