ارزيابي انتشارگرايي نو در معماري محوطه هاي اوروكي

فرهنگ اوروك، يكي از شاخص‌ترين فرهنگ‌هاي بين‌النهرين است كه ابتدا در جنوب بين‌النهرين و سپس در مناطق ديگر، ازجمله بين‌النهرين شمالي (تل براك و...)، ايران (زاگرس‌مركزي، فلات‌مركزي و جنوب‌غرب)، جنوب‌شرق تركيه (حاجي‌نبي، هاسك‌هويوك و...)، شمال سوريه (تل حموكار، حبوبا كبيرا، جبل‌آرودا و...) تا مصر و لوانت گسترش پيدا نمود. «گيلرمو الغازه» اولين كسي بود كه در مورد گسترش اين فرهنگ فرضياتي را ارائه داد. الغازه استدلال مي‌نمايد كه سرزمين‌هاي مجاور جنوب بين‌النهرين در دورۀ اوروك تغييرات شگرفي را در جامعه، سياست و سازمان اقتصادي تجربه نموده‌اند كه تحت‌تأثير تحولاتي است كه در سرزمين‌هاي آبرفتي جنوبي رخ‌داده است. البته نقش ظرفيت‌هاي بومي نيز حائز اهميت است به‌‌نحوي‌كه محيط طبيعي اين مناطق در شكل‌گيري معماري دورۀ اوروك و ايجاد شاخصه‌هاي معماري مرتبط با محيط طبيعي نقش قابل‌توجهي داشته است؛ ازجمله شاخصه‌ها مي‌توان به نقشۀ سه‌بخشي (به‌عنوان مهم‌ترين شاخصۀ معماري مرتبط با محيط طبيعي) مخروط‌هاي سفالي و طاقچه‌هاي تزئيني كه از شاخصه‌هاي جنوب بين‌النهرين هستند، اشاره نمود. در برخي از محوطه‌ها مانند گودين‌تپه و هاسك‌هويوك يك حياط بيضي شكل به‌دست آمده است كه بيانگر كاربري محوطه و هم‌چنين استفاده از شاخصه‌هاي معماري اوروك براساس شرايط جغرافيايي خاص منطقه قرارگيري اين دو محوطه است. اين پژوهش با روش توصيفي-تاريخي به‌دنبال ارزيابي اين پرسش است كه معماري تا چه اندازه مي‌تواند بيانگر ميزان نفوذ فرهنگ اوروك در مناطق هم‌جوار باشد؟ با بررسي معماري در محوطه‌هاي اوروكي مي‌توان چنين بيان نمود كه وجود شاخصه‌هاي معماري در كنار ديگر عناصر فرهنگي مي‌تواند بيانگر نفوذ كامل فرهنگ اوروك بر يك محوطه باشد كه پژوهشگران از آن تحت عناويني مانند: كُلني، مستعمره يا محاصرۀ كامل ياد مي‌نمايند و محوطه‌هايي كه ازنظر معماري تأثير كمتري از نفوذ فرهنگ اوروك را نشان مي‌دهند، تنها درگير در شبكۀ تجاري اوروك بوده و يا كاربري آن‌ها يك ايستگاه و پايگاه تجاري (مانند گودين تپه) است و بيشتر ظرفيت‌هاي بومي در شكل‌گيري نوع معماري آن‌ها سهيم بوده است.