ملاحظاتي دربارۀ ساختار انبارهاي ذخيره سازي غلات در شاهنشاهي هخامنشي

ذخيره‌سازي غله در شرق باستان همواره مسأله‌اي مهم و حياتي بوده است. ترديدي نيست قلمرو وسيع شاهنشاهي هخامنشي و جمعيت ساكن در آن نيازمند مديريت دقيق و هدفمند توليد، ذخيره‌سازي و بازپخش محصولات كشاورزي، به‌ويژه غلات بوده است. درواقع مديريت چرخۀ انبارداري نقش پررنگي در برنامه‌هاي اقتصادي و اهداف سياسي و نظامي شاهنشاهي هخامنشي داشت. متون تاريخي و متن‌هاي اداري هخامنشي، به‌ويژه گل‌نبشته‌هاي بايگاني‌باروي تخت‌جمشيد و بايگاني‌هاي بابلي اشاره‌هاي فراواني به جابه‌جايي و ذخيره‌سازي انواع غله در انبارهاي مركزي، شاهي، ناحيه‌اي و محلي دارند و اطلاعات ارزشمندي دربارۀ روند انبارداري، نوع غلات و مقدار كالاهاي ورودي و خروجي به انبارها ارائه مي‌دهند. اين متون نشان مي‌دهند كه انبارها معمولاً سالانه تخليه و تميز مي‌شدند و غلات كهنه را با محصول تازه جايگزين آن مي‌كردند؛ اما بايگاني‌هاي اداري اطلاعات اندكي دربارۀ نوع سازۀ انبارها، چكونگي ساخت و گنجايش آن‌ها ارائه مي دهند. مديريت ذخيره و توزيع غله در قلمرو هخامنشيان به چه‌صورت بوده است؟ انبارها چه ساختاري داشتند؟ مقالۀ پيشِ‌ رو با تكيه‌بر مدارك باستان‌شناسي و تطبيق آن‌ها با منابع تاريخي دورۀ هخامنشي به بررسي سازه‌هاي معماري منتسب به انبار، فناوري به‌كار‌گرفته شده در آن‌ها و گنجايش اين انبارها مي‌پردازد. در كاوش‌‌لايه‌هاي هخامنشي محوطه‌هايي مانند چغاميش، تل‌جمه و محوطه‌هاي ديگري در فلسطين و مصر بخشي از فضاها به‌عنوان انبار معرفي شده‌اند. نتايج حاصل از پژوهش حاضر نشان مي‌دهد كه انبارهاي غلات در بخش‌هاي مختلف شاهنشاهي از دو الگوي ساختماني سنتي پيروي مي‌كنند؛ انبارهاي چهارگوش يا اتاق‌هاي ذخيره كه غلات در تغارها ذخيره مي‌گرديد و انبارهاي مدوّر مانند سيلوها. مطالعات نشان مي‌دهد كه انبارهاي چهارگوش بيشتر محلي بوده و انبارهاي مدور به‌دليل ويژگي‌هاي سازه‌اي براي ذخيره‌سازي حجم بالاي غلات و به‌عنوان انبارهاي مركزي مناسب‌تر بوده‌اند. با محاسبۀ قطر و ارتفاع تخميني سازه‌هاي كاوش شده مي‌توان از گنجايش بالاي آن‌ها بالأخص در انبارهاي مركزي دورۀ هخامنشي سخن گفت.