تجزيۀ عنصري سكه هاي نقرۀ هرمزد چهارم ساساني، ضرب شده در بيشاپور به روش پيكسي (PIXE)

دورۀ شاهنشاهي «هرمزد چهارم» ساساني (579-590م.) را بايد دوره‌اي پر از جنگ و درگيري با ساير دولت‌ها و اقوام همسايه دانست. در اينجا سكه‌ها را مي‌توان سندي ارزشمند در داده‌هاي باستان‌شناختي دانست كه مانند متون با هدف خوانش مجدد ايجاد نشده‌اند؛ از اين‌رو، تجزيۀ عنصري سكه‌هاي اين دوره، به‌خصوص با استفاده از شيوۀ دقيق و غيرمخرب پيكسي، مي‌تواند اطلاعات ارزشمندي دربارۀ شرايط سياسي-اقتصادي در اختيار گذارد تا تحليل بهتري از شرايط آن عصر ارائه گردد. از آنجا كه شهر بيشاپور، شهري مهم و با ثبات در آن عصر است و يكي از فعال‌ترين ضرابخانه‌ها در آن قرار داشته، به‌عنوان نمونه در اين پژوهش انتخاب گرديد. سكه‌هاي هرمزد چهارم، ضرب بيشاپور در 10 سال مختلف به ضرب رسيده؛ به‌همين دليل از هر تاريخ تعداد دو سكه براي آزمايش انتخاب گرديد و علاوه‌بر آن نيز تعداد دو سكه از «خسرو اول» (531-579م.) و دو سكه از «خسرو دوم» (591-628م.) نيز به جهت مقايسه، بدان افزوده شد. پرسش‌هاي اصلي اين پژوهش عبارتنداز: 1- تجزيۀ عنصري سكه‌هاي هرمزد چهارم ضرب بيشاپور، چه تحليلي از ساختار عنصري سكه‌ها ارائه مي‌دهد؟ 2- قدرت اقتصادي و سياست‌هاي پولي دورۀ هرمزد چهارم در مقايسه با دوران خسرو اول و خسرو دوم با تكيه‌بر سكه‌هاي ضرب بيشاپور، چگونه بوده است؟ در نتيجه مشخص گرديد كه مقدار ميانگين خلوص نقرۀ اين سكه‌ها 95.25% بوده و مقدار 3.08% مس جهت عيار نمودن به فلز سكه‌ها افزوده شده و هم‌چنين با توجه به‌وجود عنصر سرب (0.05%) و طلا (0.90%) در اين سكه‌ها مشخص نمود كه معادن نقرۀ مورداستفاده، درواقع معادن سرب و از نوع سروزيت1 بوده است. علاوه‌بر آن، پايين‌تر بودن خلوص نقره، بالا بودن مقدار مس و بيشتر بودن تنوع عنصري سكه‌هاي هرمزد چهارم، نشان‌داد كه كيفيت سكه‌هاي آن دوره از سكه‌هاي دوران خسرو اول و خسرو دوم پايين‌تر بوده است.