پيكرك‌ هاي انساني بدون‌ سر در دو مجموعۀ سنگ‌ چخماق و زاغه

يكي از شاخصه‌هاي دوران نوسنگي خاورنزديك، رواج پيكرك ‌هاي گِلي انساني و حيواني است كه در محوطه‌هاي مختلف اين ناحيه به‌ دست آمده است. پيكرك‌ها به‌دليل خام بودن گل اغلب شكسته، اما وجود بيشتر شكستگي‌ها در ناحيۀ گردن سبب تعبير عمدي بودن شكستگي‌ها شده است. علاوه‌بر شكستگي سر كه به اهميت اين عضو در پيكرك‌هاي انساني اشاره دارد، در موارد محدودي از برخي محوطه‌هاي لوانت و تركيه پيكرك‌هايي يافت‌شده كه از سري مجزا و قابل جابه‌جايي برخوردار بوده است. در اين گونه پيكرك‌ها، سر چوبي يا استخواني به بدنۀ گلي اضافه مي‌شده است. تاكنون گزارشي مبني‌بر وجود اين نوع پيكرك در مجموعه‌هاي ايران انتشار نيافته است. بازنگري پيكرك‌هاي دورۀ نوسنگي و گذار به مس‌و‌سنگ تپۀ سنگ‌چخماق و زاغه در شمال و شمال‌شرق فلات‌مركزي ايران حاكي از وجود اين نوع پيكرك در اين دو محوطه است. اين پژوهش با بررسي پيكرك‌هاي انساني زاغه و سنگ‌چخماق دو هدف را دنبال مي‌كند؛ يكي، اضافه كردن نمونه‌هاي ايران به جغرافياي پراكنش پيكرك با سر مجزا در منطقۀ خاورنزديك؛ و ديگري، تحليل چگونگي اين نوع پيكرك در دو مجموعۀ مورد مطالعه است. داده‌هاي موجود در اين پژوهش از بررسي موزه‌اي و منابع كتابخانه‌اي حاصل و با شيوۀ كيفي مورد تحليل قرار گرفته است. پرسش محوري اين پژوهش، چگونگي نمايش سر و چهره در پيكرك‌هاي انساني در دو مجموعۀ زاغه و سنگ‌چخماق غربي است. ازنظر ماهيت اين پژوهش در دستۀ پژوهش‌هاي تاريخي-فرهنگي قرار دارد. مطالعۀ حاضر كه به شيوۀ مقايسۀ تطبيقي و با رويكرد تاريخي-فرهنگي انجام‌گرفته نشان مي‌دهد ايدۀ پيكرك با سر متحرك گسترۀ جغرافيايي بزرگ‌تر از آن‌چه تصور مي‌شده را در خاورنزديك داشته است. نتيجۀ حاصل‌شده نشان مي‌دهد حذف چهره در پيكرك‌هاي انساني مي‌تواند نشانگر امتناع سازنده از نمايش فرديت، و مجزا ساختن سر پيكرك مي‌تواند حاكي از قابليت نمايش چند وضعيت و يا هويت در يك پيكرك باشد.