تحولات تاريخي مسجد جامع دماوند با استناد به شواهد باستان ‌شناسي

مسجد جامع دماوند، يكي از مساجد شبستاني و كهن ايران است، كه در مركز شهر و در موقعيت كنوني مسجد جامع قرار دارد. طرح كلي نقشۀ اصلي عبارت از يك حياط مستطيل‌ شكل با رواق‌هايي در پيرامون آن است. مهم‌ترين بخش مسجد، شبستان آن است كه داراي پنج ناو طولي با شش رديف ستون است. اهميت مسجد جامع دماوند ازنظر نقشه و طرح آن بوده است، ولي تاكنون به آن توجه نشده است.  نماي شبستان از داخل حياط، داراي سه دهانه با طاق قوس تيزه‌دار است كه دهانۀ مياني، كمي عريض‌تر و مرتفع‌تر از دهانه‌هاي مجاور خود است كه از ويژگي‌هاي مساجد اوليه ايران است. همين مسجد با ويژگي‌هاي دورۀ سلجوقي، تزئينات، كتيبه‌ها، مناره و... تاريخ آن را به اين دوره مي‌رساند؛ لذا عدم تجانسي ميان طرح، نقشه و ويژگي‌هاي شبستان با ويژگي‌هاي دورۀ سلجوقي اين مسجد وجود دارد. اين پژوهش سعي دارد به بازنگري تاريخ ساخت اين بنا بپردازد. روش پژوهش اين نوشتار توصيفي-تاريخي، تحليلي است كه مبتني‌بر مطالعات كتابخانه‌اي و گردآوري اطلاعات تاريخي لازم خصوصاً تاريخ شهر دماوند پرداخته و سپس با داده‌هاي حاصل از بررسي ميداني، بنا مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته است. پرسش‌هاي اصلي پژوهش عبارتنداز: چگونه مي‌توان وجود مسجد اوليه و نيز وجود بنايي پيش از اسلام را در مكان مسجد جامع اثبات كرد؟  با توجه به داده‌هاي موجود ساخت مسجد جامع دماوند به چه تاريخي بازمي‌گردد؟ بررسي نشان مي‌دهد كه مسجد اوليه برروي پايه‌هاي بنايي از پيش از اسلام ساخته شده و هم‌چنين مي‌توان سه دورۀ ساخت براي مسجد جامع پيشنهاد داد؛ دورۀ اول، مسجد اوليه با نقشۀ شبستاني كه بر اثر زلزله تخريب گرديد. دورۀ دوم، مسجد سلجوقي برروي بقاياي مسجد اوليه با همان نقشۀ شبستاني با ويژگي‌هاي دورۀ سلجوقي ساخته شد كه آن‌هم بر اثر زلزله تخريب گرديد. دورۀ سوم، مسجد فعلي برروي پايه‌هاي مسجد سلجوقي در دورۀ پهلوي دوم ساخته شده است.