فضاي جمعي، مفهومي رو به زوال ارزيابي كيفيت اجتماعي فضاهاي شهري در بافت تاريخي شهر گرگان

بررسي ماهيت اجتماعي فضاهاي شهري، با ادبيات و رويكردهاي متفاوتي مورد توجه قرار گرفته است. فضاي شهري و فضاي عمومي، تعاريفي بر پايۀ وجه كالبدي، عملكردي فضا، حق حضور و استفادۀ يكسان براي همۀ افراد هستند؛ اما فضاي جمعي به‌عنوان مفهومي جديدتر بر ابعاد كالبدي –تقابل فضا در مقابل توده- و كاركردي –حضور افراد- تكيه نداشته و با برخورداري از وجه معنايي، بر مبناي شكل‌گيري تعاملات اجتماعي و فعاليت‌هاي مشترك تعريف مي‌شود. امروزه با كمرنگ‌شدن بعد اجتماعي فضا در شهرهاي معاصر، اغلب فضاهاي جمعي به فضاهاي عمومي تنزل يافته‌اند. ضرورت پرداختن به مسئلۀ ناكارآمدي اجتماعي فضا در بافت‌ تاريخي شهرهايي نظير گرگان، از يك سو آسيب‌پذيري اين بخش از شهرها بوده و از سوي ديگر برخاسته از تأثير مثبتي است كه پويايي اجتماعي فضاهاي جمعي موفق، بر كيفيت فضايي بافت و استمرار حيات آن دارد. ارزيابي ابعاد اجتماعي فضاهاي شهري واقع در بافت تاريخي گرگان، جايگاه تاريخي و دامنۀ اثرگذاري فضاهاي عمومي و جمعي را در سازمان فضايي و حيات اجتماعي شهر مشخص كرده و بررسي تغييرات اين فضاها در پي تحولات و اقدامات مديريتي متأخر، زمينه را براي كشف ماهيت اجتماعي كنوني آنها فراهم مي‌‌آورد.هدف از نوشتار حاضر بررسي روند تحول فضاهاي شهري در بافت تاريخي گرگان، براساس مؤلفه‌هاي كالبدي، كاركردي و معنايي است. در اين راستا تحولات اجتماعي فضا‌، در انطباق با پيامدهاي تحولات دروني و اقدامات بيروني اعمال شده بر بافت سنجيده شده و مورد بررسي قرار گرفته‌اند. بازارها و مراكز محلات دو گونه فضاهاي شهري در بافت تاريخي گرگان بوده‌اند كه امروزه هريك بنابر تغييرات رخ داده، داراي درجات متفاوتي از اجتماعي‌بودن هستند. بازار مركزي شهر بنابر نقش اقتصادي و ويژگي‌هايي چون تنوع عملكردي و دسترسي‌پذيري، همچنان داراي اثرگذاري اجتماعي است. اما فضاي مركز محلات به دليل تغييرات تدريجي بافت در طي صد سال اخير از جمله همگام‌نشدن با روند توسعه، ناتواني در پاسخ‌گويي به نيازهاي روزمرۀ ساكنان و تحول ساختار جمعيتي نقش اجتماعي خود را از دست داده‌اند. محدودماندن اقدامات مديريتي به تمهيدات سخت‌افزاري و كالبدي نيز به اين روند دامن زده‌ است و تنها استمرار وجه معنايي فضاي جمعي مركز محلات با تمركز بر كاركرد آييني آنها، تداوم حيات اجتماعي را به شكل خاطره‌اي برجا مانده از گذشته هرچند به شكل دوره‌اي و مناسبتي- ميسر ساخته است.