سفر معنوي بر اساس سير ديالكتيكي در فلسفۀ افلاطون و تطبيق آن با سفرهاي عرفاني

در فلسفۀ افلاطون و سنت عرفان اسلامي، عالَم و آدم داراي دو بعد جسماني و روحاني معرفي شده‌اند. بعد روحاني انسان ميتواند در عوالم هستي سفر معنوي صعودي و نزولي داشته باشد. در عرفان اسلامي، طي مراتب هستي، يعني حضرات خمس، در سفرهاي چهارگانه توضيح داده شده است كه شامل سفر از خلق به حق، سير در حق، سفر از حق به خلق و در نهايت سير با حق در خلق ميباشد. سفر معنوي در فلسفه افلاطون نيز با استفاده از سير ديالكتيكي، تمثيل خط و تمثيل غار قابل تبيين است. افلاطون بطور كلي به اين سفر معنوي پرداخته و قصد تقسيمبندي مراتب آن را نداشته است، اما ميتوان آراء او را بطريقي صورتبندي كرد كه بر اين چهار سفر مطابقت پيدا كند. در اين صورت، سفر معنوي در فلسفه افلاطون اين چهار مرحله را شامل خواهد شد: سفر از سايه‌ها به عالم مُثُل، سير در مُثُل، سفر از عالم مُثُل به عالم محسوس، و در نهايت، سير با مُثُل در سايه‌ها. بدين‌ترتيب، سفر اول، دوم و چهارم با اختلافاتي كه اين‌دو تفكر در نگاه به برترين مراتب هستي و انسان كامل دارند، بصورت واضحتري قابل ‌تطبيق است. سفر سوم گرچه قابل‌تطبيق است، ولي تطبيق در آن بصراحت سه سفر ديگر نيست. نگاه ديني عارفان، تأكيد آنان بر رياضت و تزكيه ‌نفس و فاصله زماني طولاني كه ميان طرح اين‌دو نوع انديشه وجود دارد، از مواردي است كه تفاوتهايي عميق بين آنها ايجاد كرده است.