پهنه‌بندي استان‌هاي ايران براساس حمايت از توليدكنندگان گندم در برنامه‌هاي توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي

سياست ‌هاي حمايتي اجرا شده از سوي دولت براي محصول راهبردي گندم در بخش كشاورزي ايران با آثار توزيعي متفاوت در استان ‌هاي كشور از اهميت چشمگيري برخوردار است. در پژوهش حاضر، ضمن محاسبۀ انواع شاخص‌هاي حمايت از قيمت بازاري (MPS)، پرداخت‌هاي بودجه‌اي (BP) و برآورد حمايت از توليدكننده (PSE) در دوره زماني برنامه‌هاي سوم تا پنجم توسعه اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي ايران، رابطه همبستگي آنها با عملكرد در واحد سطح توليد گندم ديم و آبي بررسي شد و سپس، به ‏منظور برنامه‌ريزي و سياست‌گذاري، استان‌ها با الگوريتم كي‏‌ميانگين در خوشه‌هاي همگن دسته‌بندي شدند. نتايج پژوهش نشان داد كه با وجود اجراي سياست‌هاي يكسان در سراسر كشور، مقادير حمايت از قيمت بازاري، حمايت بودجه‌اي و حمايت كل از توليدكنندگان، به ‏دليل تفاوت‌هاي اقليمي، رفتار توليدكنندگان در مديريت مزرعه، فناوري، بهره‌وري، مزيت‌هاي نسبي هزينه‌اي و توليدي و فاصله از گمرك، متفاوت است، به‏ گونه‌‏اي كه گندم‌كاران استان‌هاي با بهره‌وري كمتر مقدار بيشتري حمايت در هر كيلوگرم محصول گندم دريافت مي‌كنند؛ همچنين، سياست‌هاي قيمتي در اغلب سال‌ها موجب حمايت از توليدكنندگان نشده و اما بر اساس نتايج برآورد شاخص PSE، در برنامه‌هاي سوم تا پنجم توسعه، حمايت از كشاورزان همه خوشه‌ها، به‏ ترتيب، با ميانگين 882، 1549 و 1200 ريال در هر كيلوگرم تحقق يافته و برخلاف شاخص BP، شاخص‌هاي MPS و PSE در بيشتر استان‌ها رابطه مثبت و معني‌دار با عملكرد گندم آبي داشته است. در نهايت، پيشنهاد شد كه با مد نظر قرار دادن تفاوت‌هاي خوشه‌ها، براي خوشه‌هاي با بهره‌وري بالاتر، بسته‌هاي سياستي قيمتي و بودجه‌اي متنوع با سطح پوشش حمايتي بالاتر و متناسب با الگوي بهينه مصرف نهاده‌هاي كشاورزان منتخب طرح‌ريزي شود. همچنين، شايسته است كه با تغيير الگوي سياست‌ها از حمايت قيمتي به حمايت‌هاي بودجه‌اي، از يك‏سو، حفظ قيمت محصولات نزديك به قيمت جهاني و از سوي ديگر، جلوگيري از دخالت مستقيم دولت در بازار محصول گندم در دستور كار سياست‏گذاران قرار گيرد.