ارزيابي مدل ساختاري و سازمان فضايي مدارس در دوره قاجار و پهلوي اول (نمونه موردي مدارس تبريز و اروميه)

معماري مدارس سنتي غالباً به صورت متقارن حول يك يا دو محور عمود برهم شكل گرفته اند. عناصر اصلي ساختمان مدرسه در دو سوي محور واقع شده و طرح حياط به‌گونه‌اي است كه مركزيت حياط و استخوان بندي كل را تقويت مي نمايد. در معماري مدارس سنتي، طراحي و ساخت فضا با توجه به قابليت هاي ادراكي و نيازهاي مادي و معنوي انسان انجام مي شده است. هدف اصلي پژوهش شناخت سازمان فضايي، بررسي و مقايسه عناصر، و الگوهاي ساختاري مدارس تبريز و اروميه در دوره قاجار و پهلوي اول است. در اين مقاله ابتدا از نظر كيفي به بررسي الگوهاي ساختاري و سازمان فضايي و كيفيت مدارس پرداخته و سپس با مقايسه و ارزيابي يافته هاي پژوهش، به منظور تجزيه و تحليل آماري، پردازش داده هاي كمي با استفاده از شاخص ها و آزمون هاي آماري انجام شده است. اين پژوهش با برگزيدن دو دوره ي تاريخي متوالي (قاجار و پهلوي) به عنوان نقطه ي آغازي در تغيير و تحول ساختار مدارس مي پردازد. پژوهش با رويكرد كاربردي و روش تحقيق توصيفي و تحليلي، با استفاده از جمع آوري اطلاعات به صورت ميداني و كتابخانه اي به بررسي الگوهاي مدارس در اين دوره ها مي‌پردازد. تكنيك جمع آوري اطلاعات به وسيله پرسشنامه بسته به پاسخ محققين و تحليل داده هاي جمع آوري شده با SPSS روش آمار توصيفي چولگي و كشيدگي و نمودار هيستوگرام جهت مقايسه مدارس دوره قاجار و پهلوي، با استفاده از تحليل هاي آماري و همبستگي و آزمون شاخص‌هاي دريافتي انجام، و در نهايت نتايج استخراج شده است. مقدار عددي ضريب آلفاي كرونباخ با در نظر گرفتن 9 سؤال پرسشنامه برابر با 0.707 بوده كه نشان مي دهد پايايي پرسشنامه متوسط مي باشد. جهت بررسي تطبيقي مدارس، مدرسه دارالفنون تبريز، رشديه تبريز، فردوسي تبريز، انوشيروان تبريز، چمران اروميه، طب اروميه، توحيد تبريز (پروين اعتصامي) از مدارس دوره قاجار و پهلوي انتخاب شدند. سپس شاخص هاي موردنظر، جهت مقايسه، تعيين و بررسي ها انجام گرفت. بر اين اساس مهم‌ترين نتيجه اين پژوهش بهره‌مندي از الگوهاي طراحي مناسب همچون محوريت، لايه لايه بودن، حياط هاي متداخل، انعكاس و تنوع در معماري مدارس و كشيدگي پلان ها و ورودي در مركز، اهميت تنظيم شرايط محيطي، كشيدگي شرقي، غربي و آفتابگير بودن از يك طرف مهم هست، و از طرف ديگر عصر، عصر نئوكلاسيك بوده، ساختمان‌ها اكثراً در اروپا متقارن بوده و تأثيرپذيري از غرب چه در آموزش هاي مدارس، چه در شكل و كالبد مدارس مهم بوده است. در نتيجه فضاهاي آموزشي از مسجد مدرسه با الگوي حياط مركزي بعدها به مدارس با الگوي پلان كشيده تبديل شده است و تحول آموزشي در دوره قاجار از مفهوم تداوم شكلي- كالبدي قالب معماري سنتي ايراني تبعيت كرده و آيتم هايي مانند حياط مركزي و مدول و قاب بندي نماها و تقارن، درون گرايي و هندسه مناسب و... ديده مي شود.