معنايابي ترامتني نمايشنامۀ كارنامۀ بندار بيدخش بهرام بيضايي

كشف و دريافت معناي آثار ادبي، همواره مورد توجّه منتقدان اين عرصه بوده است؛ امّا آنچه در اين ميان اهمّيت دارد، به‌كارگيري رويكردي روشمند براي دستيابي به معاني پنهان در لايه‌هاي مختلف متن است. رويكرد ترامتني، ازجمله دستگاه‌هاي نظري كل‌نگر در ميان نظريه‌هاي ادبي به شمار مي‌آيد كه از طريق آن، لايه‌هاي معنايي‌ پنهان را مي‌توان كشف كرد. البته اين دستگاه نظري در حوزۀ معناشناختي، صورت‌بندي دقيقي ندارد؛ با اين حال، عناصر آن در نگاهي كل‌نگر، ظرفيت‌هاي معناشناختي خاصّي را در محور‌هاي هم‌نشيني و جانشيني معنايي از خود بروز مي‌دهند كه تاكنون مورد بررسي قرار نگرفته است؛ مثلاً بيش‌متن، بينامتن و فرامتن روي محور جانشيني ‌معنايي عمل مي‌كنند، پيرامتن روي محور هم‌نشيني ‌معنايي عمل مي‌كند و سر‌متن هم روي محور هم‌نشيني‌ معنايي و هم روي محور جانشيني ‌معنايي عمل مي‌كند. برهم‌كنش اين عناصر نيز به كشف معناي كلّي از متن مي‌انجامد؛ از اين رو، در پژوهش پيشِ‌رو با توجّه به ديدگاه تازۀ «معنايابي ترامتني» كوشيده‌ايم ضمن بهره‌گيري از روش تحليل كيفي و كمّي، با تكيه بر مطالعات كتابخانه‌اي و اسنادي و كاربست نظريه‌هاي ترامتنيت و معني‌شناسي، به تحليل نمايشنامۀ «كارنامۀ بندار بيدخش» بهرام بيضايي بپردازيم و ضمن صورت‌بندي دستگاه نظري تازه، معناي پنهان در لايه‌هاي اين نمايشنامه را نشان دهيم. نتايج حاصل از اين تحليل نشان مي‌دهد كه بيضايي با جانشين‌سازي و هم‌نشين‌سازي عناصر ترامتني، معنا را به مخاطب انتقال مي‌دهد و معنايابي ترامتني، دستگاه نظري كارآمدي براي تحليل اين اثر است.