بررسي و تحليل مشرب عرفاني ابن خفيف شيرازي

ابوعبدالله محمد بن خفيف شيرازي، بنيان‌گذار سلسله عرفاني خفيفيّه، از شخصيت‌هاي جريان ساز و اثرگذار در تاريخ تصوف اسلامي است. با وجود نقش مؤثر اين عارف در سير تطوّر و گسترش عرفان اسلامي، تاكنون پژوهشي روشمند در باب مشرب عرفاني او صورت نگرفته است. هدف اين پژوهش كه به روش توصيفي- تحليلي انجام شده،  شناخت مشرب عرفاني ابن خفيف است كه از طريق پاسخ به اين سؤالات محقق مي شود: مبدأ و مقصد سلوك در طريقه ابن خفيف كجاست و منازل ديگر در اين بين به چه ترتيبي قرار گرفته اند؟ كدام‌يك از منازل در سير استكمالي سالك  اهميت بيشتري دارند؟ توانايي هاي لازم براي جذب دستاوردهاي هر منزل چيست و چه آدابي براي كسب آن‌ها لازم است؟ در آثار و اقوال شيخ عقيده روشني در پاسخ به اين سؤالات يافت نشد؛ اما اهمّ برون داد بر اساس قرائن و شواهد بدين قرار است: مبدأ سلوك، ارادت و مقصد، معرفتِ حق است. ميان مبدأ و مقصد منازلي وجود دارد كه برخي در شمار احوال عرفاني بوده و از ديدگاه ابن خفيف مقدّم بر مقامات قرار دارند. ترجيح منزل صحو بر سكر موجب توجه كمتر به مبحث بسط، طرب، شطح و سماع و اهميت بيشتر منازل فقر، زهد، خوف و حزن و همچنين مقدّم داشتن حضور بر غيبت شده است. در طريقة ابن خفيف، منزل فقر اهميت ويژه اي دارد و ترجيح فقر بر غنا از ديگر شاخصه‌هاي مشرب عرفاني اوست. ساختار مشربِ عرفاني شيخ، بر پايه تعاليم جنيد بغدادي بنا شده؛ اما از آموزه هاي عرفاني بايزيد نيز اثر پذيرفته و در فارس رواج يافته است.