تحليل گفتمان انتقادي تمهيدات عين ‌القضات همداني (با رويكرد نورمن فركلاف)

«تمهيدات»، مهم‌ترين اثر عين القضات همداني، عارف آزادانديشِ عصر سلجوقي و يكي از معروف‌ترين آثار عرفان اسلامي است كه در پژوهش حاضر با رويكرد «تحليل گفتمان انتقادي» نورمن فركلاف بررسي شده است. هدف اين پژوهش، پاسخ به چند پرسش است؛ از جمله اينكه نظم گفتماني ايرانِ عصر سلجوقي در «تمهيدات» چگونه بازتوليد شده است؟ كردارهاي گفتمانيِ تمهيدات، بازتاب كدام‌يك از كردارهاي اجتماعي است؟ و راهكار عين القضات براي برون‌رفت از گفتمان سلطه و تعصب روزگار سلجوقي چيست؟ نتايج پژوهش نشان مي‌دهد كه نظم اجتماعي عصر سلجوقي كه مبتني بر سلطة حاكمان سياسي بر مردم، علماي ديني بر پيروان و مشايخ صوفيه بر مريدان و بيانگر انواع طبقه‌بندي اجتماعي است، در تمهيدات با بهره‌گيري از «نام دهي» مشاركان بازتاب يافته است. عين القضات با استفاده از دو ژانر از پيش موجودِ «تفسير قرآن» و «وعظ» كه دو كنش فرهنگي و اجتماعي جداگانه به شمار مي‌رفتند، ضمن القاي باورهاي خويش به مخاطبان، در تقابل با گفتمان‌هاي موجود، پادگفتمان ايجاد كرده و حتي از جايگاه منتقد اجتماعي و ايده پرداز، براي برون‌رفت از گفتمان سلطه، خشونت و مذهب گرايي متعصبانة روزگار خويش، ايده جديدِ معرفت و «عشق» را مطرح كرده است. كاربرد جمله‌هاي خبري، الگوهاي ويژه امري و پرسشيِ تمهيدات، نشان مي‌دهد كه در اين تقابلِ گفتماني، جايگاه عين القضات از موضع اقتدار است؛ اقتدار معرفتي در برابر اقتدار سلطه و اقتدار عشق در برابر اقتدار تعصب و خشونت. اين ويژگي‌ها تمهيدات را از جايگاه تعليمي و تفسيري فراتر مي‌برد و حتي براي آن رسالت اجتماعي نيز قائل مي شود.