كهن الگوي عروج و نسبتِ ساختاري معراج نامه و منطق الطير در ادبيات پيشامدرن و عرفان اسلامي

سفرِ نَفس كه در اساطير ملل و اديان توحيدي از آن به عروج، تشرّف و معراج ياد مي‌شود، يك كهن‌الگويِ معطوف به رستگاري است كه اسطورۀ هبوط را تبديل به اسطورۀ بازگشت جاودان مي‌كند. ادبيات كلاسيك ايران و عرفان اسلامي، برخلاف ادبيات مدرن، بسيار تحت تأثير اين فراروايت است. از قرن چهارم تا قرن ششم؛ يعني از تأويل معراج پيامبر اسلام با رويكرد فلسفي سفر نفسِ ناطقه و شكل‌گيري رساله‌الطيرهاي ابن‌سينا، غزالي و سهروردي تا پيدايش منطق‌الطير عطار، نشان مي‌دهد كه ساختار منطق‌الطير در عرفان اسلامي و ادبيات كلاسيك همان ساختاري است كه از كهن‌الگوي معراج انتزاع شده است. اين پژوهش با رويكرد نقد اسطوره‌اي در جست وجوي راهي است تا نسبتِ ساختاري كهن‌الگوي عروج را با رساله‌الطيرها و منطق‌الطير نشان دهد. در كهن‌الگوي عروج و به تَبَع آن در رساله‌الطيرها وجود هادي آسماني يا پير داناي راه، بيانگر كنش قهرماني است كه مي‌خواهد جست وجوگران حقيقت را راهنما باشد. اين الگو براساس نقد اسطوره‌اي، همان محاكات برتر است كه در ادبيات پيشامدرن تأكيد بسيار بر مفاهيمي ‌چون محاكات قهرمان، راهنما و پير داناي راه شده است؛ بنابراين نسبت ساختاري وثيقي بين ژانر مقامات و احوال، تذكره‌ها، منطق‌الطير و معراج نامه‌ها برقرار است.