تغييرات زماني و مكاني فرسايندگي باران با اِعمال ضريب اصلاحي پوشش برف در بخش ايراني آبخيز درياي خزر

مقدمه و هدف آگاهي از الگوي تغييرات مكاني و زماني فرسايندگي باران براي بهبود برآوردهاي فرسايش خاك به‌ويژه با در نظر گرفتن پوشش برف در ماه‌هاي مختلف ضروري است. در آبخيز درياي خزر به‌دليل فاصله‌ي كم بين مناطق كوهستاني و جلگه‌ي پرباران، برآورد عامل فرسايندگي باران بدون اِعمال ضريب‌هاي اصلاحي پوشش برف صحت و دقت لازم را ندارد. بر اين اساس اين پژوهش با هدف بررسي تغييرات زماني و مكاني عامل فرسايندگي باران با اِعمال ضريب اصلاحي پوشش برف در بخش ايراني بزرگ آبخيز درياي خزر برنامه‌ريزي شد. مواد و روش‌ها براي تعيين عامل فرسايندگي باران ماهانه، فصلي و سالانه، داده‌هاي بارندگي ماهانه‌ي 56 ايستگاه همديد (سينوپتيك) بزرگ آبخيز درياي خزر از سازمان هواشناسي كشور و سال‌نامه‌هاي آماري با دوره‌ي مشترك آماري 25-20 ساله (۱۳۹9-1375) جمع‌‌آوري شد. در نتيجه لايه‌ي فرسايندگي باران در پايه‌هاي زماني مختلف با استفاده از روش‌ زمين آماري كوكريجينگ با متغير كمكي بلندي از سطح دريا با ريشه‌ي ميانگين مربعات خطا (RMSE) كمتر به‌عنوان معمول‌ترين شاخص ارزيابي و انتخاب روش بهينه استفاده شد. سپس لايه‌ي پوشش برف ماهانه از محصول MOD10CM تهيه و نقشه‌ي فرسايندگي باران اصلاح شد. نتايج و بحث براساس نتايج، اندازه‌ي ميانگين عامل فرسايندگي باران سالانه در بخش ايراني آبخيز درياي خزر برابر با 254/61 مگاژول ميلي‌متر بر هكتار ساعت به‌دست آمد، در حالي‌كه با اِعمال ضريب اصلاحي پوشش برف، فرسايندگي باران سالانه به 210/53 مگاژول ميلي‌متر بر هكتار ساعت كاهش يافت. هم‌چنين ايستگاه‌هاي همديد بندرانزلي و منجيل به‌ترتيب بيشترين و كمترين اندازه ميانگين عامل فرسايندگي باران سالانه (به‌ترتيب 749/30 و 162/87 مگاژول ميلي‌متر بر هكتار ساعت) را داشتند. افزون بر اين بيشترين اندازه‌هاي ميانگين فرسايندگي باران ماهانه با اِعمال ضريب اصلاحي پوشش برف در آوريل، اكتبر و نوامبر به‌ترتيب برابر با 27/27، 25/81، 25/56 مگاژول ميلي‌متر بر هكتار ساعت مشاهده شد. از طرفي 12/81% از مساحت منطقه‌ي مطالعه شده در طبقه‌هاي متوسط تا خيلي‌زياد فرسايندگي باران در بخش شمالي بزرگ آبخيز درياي خزر بود، كه مي‌تواند در اولويت‌بندي مناطق مختلف براي انجام اقدام‌هاي حفاظتي به‌منظور كاهش اثر عامل فرسايندگي باران بر اندازه‌ي فرسايش خاك و توليد رسوب استفاده شود. نتيجه‌گيري و پيشنهادها براساس نتايج اين پژوهش مي‌توان گفت كه نوسان فرسايندگي باران در ماه‌ها و فصل‌هاي مختلف نيز متأثر از توزيع زماني بارش در طول سال است. بنابراين بيشترين اندازه‌هاي فرسايندگي باران در اكثر مناطق مطالعه شده مطابق با زمان‌هاي اصلي فعاليت‌هاي كشاورزي (كاشت و برداشت محصولات) است و زمان‌هاي بحراني براي فرسايش خاك به‌شمار مي‌روند. نتايج بررسي الگوي مكاني فرسايندگي باران در بخش ايراني بزرگ آبخيز درياي خزر نشان ‌داد كه  تغييرات نسبي زيادي بين مناطق مختلف از جلگه تا بخش‌هاي بلند است. اين الگو اگرچه تا حدي منطبق بر الگوي تغييرات اقليمي از مناطق خشك‌تر و كم‌باران‌‌تر به مناطق مرطوب‌تر و پرباران‌تر است، اما نوع نزولات جوي و به‌طور ويژه برف در مناطق بلند باعث كاهش فرسايندگي باران در اين مناطق شده است. بنابراين در اين پژوهش ارزيابي زماني فرسايندگي باران با اِعمال ضريب اصلاحي پوشش برف در آن، با زمان‌بندي حضور و تراكم پوشش‌گياهي در سطح خاك نتايج قابل استنادتري براي استفاده‌ي مديران و برنامه‌ريزان آمايش سرزمين به‌ويژه در بخش كشاورزي براي انتخاب نوع محصولات مناسب براي هر منطقه خواهد داشت.