ارزيابي كيفيت بوم‌شناختي آبخيز نير، استان اردبيل

مقدمه و هدف كيفيت بوم‌شناختي يك واحد اندازه‌گيري جامع از عناصر، ساختار و عملكرد يك بوم‌سازگان در مقياس‌هاي زمان و مكان است. هم‌چنين، ارزيابي كيفيت بوم‌شناختي مي‌تواند در اولين گام برنامه‌ريزي هدف‌مند و مديريت جامع آبخيز اطلاعات ارزشمندي براي استفاده‌ي كارشناسان و مديران داشته باشد. به اين ‌منظور، اين پژوهش با هدف محاسبه‌ي شاخص كيفيت بوم‌شناختي (EQI) در يكي از آبخيزهاي بالادست سد يامچي كه بي‌تأثير از دخالت‌هاي انساني نيست، انجام شد. مواد و روش‌ها آبخيز نير به‌عنوان منطقه‌ي مطالعاتي در بخش جنوب‌غرب استان اردبيل است. براي انجام پژوهش، ابتدا، متغيرهاي مهم ارزيابي كيفيت بوم‌شناختي (شاخص بهنجار‌شده اختلاف پوشش گياهي (NDVI)، نسبت پوشش گياهي (FVC)، شاخص سطح برگ (LAI)، توليد خالص اوليه (NPP)، شاخص رطوبت (IM)، شاخص دماي سطح زمين (LST)، فرسايش خاك، شاخص‌ پيوستگي بوم‌شناختي و شاخص‌ نگهداشت رواناب) استخراج و محاسبه شدند. متغيرها به‌نحوي انتخاب شدند كه نشان‌دهنده‌ي سه عملكرد حفظ، پشتيباني و تنظيم بوم‌سازگان باشند. پس از نرمال‌سازي، با استفاده از رويكرد پيشرفته‌ي تصميم‌گيري چندمعياره به‌نام مدل تصور تعقيبي (PPM)، وزن‌دهي متغيرها انجام شد. در نهايت براساس مجموع وزني متغيرها، شاخص كيفيت بوم‌شناختي (EQI) براي 11 زيرآبخيز محاسبه شد. نتايج و بحث دامنه‌ي تغييرپذيري بسيار زياد متغيرهاي استفاده شده در سطح كل آبخيز نير تأييد شد. به‌طور كلي، زيرآبخيز 1 حداكثر ميانگين متغيرهاي اول تا چهارم (FVC، NDVI، NPP و LAI) و حداقل ميانگين LST داشت. در حالي‌كه زيرآبخيز 11 از نظر همين پنج متغير وضعيت عكس داشت. هر پنج متغير منعكس‌كننده‌ي ساختار و عملكرد پوشش گياهي و در نتيجه كيفيت بوم‌شناختي هستند. وضعيت ساير شاخص‌ها به‌جز پيوستگي بوم‌شناختي (EC) نيز در زيرآبخيز 1 در وضعيت متوسط ارزيابي شدند. براساس روش وزن‌دهي PPM، شاخص نسبت پوشش گياهي (0/39) بيشترين اهميت و شاخص‌هاي‌ رطوبت و نگهداشت رواناب با وزن 0/01 كم‌ترين اهميت را داشتند. هم‌چنين، نتايج ارزيابي كيفيت بوم‌شناختي نشان داد كه زيرآبخيزهاي 11 (0/10=EQI) و 1 (0/90=EQI) به‌ترتيب كم‌ترين و بيش‌ترين اندازه‌ي EQI را داشتند. به‌طور كلي، با توجه به نتايج پهنه‌بندي مشخص شد كه قسمت‌هاي جنوب‌شرق و شمال‌شرق آبخيز در طبقه‌ي بسيار كم شاخص كيفيت بوم‌شناختي (EQI) هستند كه 29 % آبخيز مطالعه شده را تشكيل مي‌دهند. نتيجه‌گيري و پيشنهادها نتايج اين پژوهش به‌عنوان يكي از هدف‌هاي اصلي و مهم مديريت آبخيز در راستاي حفظ سلامت و يكپارچگي بوم‌سازگان مي‌تواند كاربرد داشته باشد. هم‌چنين، مي‌توان اولويت‌بندي تخصيص بودجه‌ي احياء را براساس درجه‌ي تاب‌آوري زيرآبخيز‌هاي مطالعه شده انجام داد.