خوانش بيش‌متني نگاره مثني‌برداري‌شده «نقاش نشسته» كمال‌الدين بهزاد (فرير،32 28) از نقاشي «كاتب نشسته» جنتيله بليني (گاردنر، P15e8)

مثني‌برداري يا مشقِ قلمي در سنت ‌نقاشي ‌ايراني، از مصاديق بارز رابطه بيش‌متني است و يكي از قابل‌‌توجه‌ترين نمونه‌ها در اين زمينه نگاره «نقاش نشسته» به‌قلم بهزاد است كه نوعي طرح‌برداري از نقاشي «كاتب نشسته» بليني است. هدف از اين مطالعه شناخت چگونگي ارتباط يك پيش‌متن غيرايراني با يك بيش‌متن ايراني با روش بيش‌متنيت ژنت است؛ و درصدد پاسخ به دو سؤال است كه نگاره مثني‌برداري‌شده بهزاد از نقاشي بليني بيشتر به كدام گونه از بيش‌متنيت‌ها تمايل دارد؟ و در فرآيند كپي‌برداري، چه تغييراتي در نگاره بهزاد ايجاد شده‌است؟ مطالعه يكي از نخستين يكه‌صورت‌هاي ايراني كه براساس پيش‌متني غيرايراني ايجاد شده‌است، از ضروريات اين پژوهش است. اين پژوهش از نوع توسعه‌اي است و به روش توصيفي-تحليلي انجام ‌شده‌‌است. روش گردآوري اطلاعات، كتابخانه‌اي و مشاهده مستقيم نقاشي‌هاست. روش تجزيه و تحليل اطلاعات كيفي و با رويكرد بيش‌متنيت ژرار ژنت است. نتايج نشان‌مي‌دهد كه مثني‌برداري بهزاد از نقاشي بليني براساس گونه‌شناسي بيش‌متنيت ژنت در دسته «ترانسپوزيشن» (تراگونگي با كاركرد جدّي) است. تراگونگي‌هاي ايجادشده در بيش‌متن شامل تغييرات شكلي، موضوعي، تركيب‌بندي، رنگي و نوري است. بهزاد در طرح‌برداري از يك اثر غيرايراني نگاه تقليدي صرف نداشته و در خلق يك بيش‌متن جديد و مستقل، از سنت نقاشي ايراني و جامعه خود تأثير پذيرفته و آن را بسيار خلاقانه در اثرش نشان داده‌است.