تضعيف همخوان /k/ در تاريخ زبان فارسي از ديدگاه واج‌شناسي آزمايشگاهي

همخوان/k/ در ساخت مضارع برخي فعل‌هاي فارسي باستان و بعضي صورت‌هاي غيرِفعلي آن، در بافت /V_[a, e]/ به آواهاي[ʧ] و [z] تبديل شده‌است و در ساخت ماضي همان افعال در بافت /V_[t]/، به آواي [x] تغيير كرده‌است. مقاله‌ حاضر به بررسي پايه‌هاي صوت‌شناختي اين تضعيف درزماني در قالب واج‌شناسي آزمايشگاهي مي‌پردازد. به منظور بازسازي بافت آوايي اين تغييرات تاريخي، صورت‌هايي از فارسي امروز كه داراي بافت‌هاي فوق هستند، توسط دو گويشور مرد فارسي معيار دو بار تكرار شدند. تحليل‌ صوت‌شناختي نمونه‌ها كه به‌وسيله‌ نرم‌افزار پرت نسخه‌ ۵۳۶۳ ضبط شدند و نتايج آزمون تي نمونه‌هاي مستقل نشان‌دادند كه پيشين‌بودن و تكيه‌بر‌بودن واكه‌هاي [á, é] دليل پيشين‌شدگي [k] و دميدگي و قرارگيري آن در بافت ميان‌واكه‌اي، انگيز‌ه‌ انسايشي‌/ سايشي‌شدگي آن است. در اين بافت، ويژگي‌هاي صوت‌شناختي انسدادي پيشين‌ [c] و انسايشي [ʧ] به يكديگر و در مواردي، به سايشي‌ [ʃ] و حتي [s] شبيه‌اند. [c] در بافت /V_t/ نيز، ويژگي‌هاي آوايي سايشي را نشان ‌مي‌دهد و در برخي پارامترها، به [x] نزديك است. بنابراين، [c] در اين بافت‌ها، مستعد تبديل و تعبير به آواهاي انسايشي/ سايشي است.