فرآيند و چرايي تغيير در شكل ظاهري و عناصر سازه‌اي گنبدهاي شلجمي‌شكل از آغاز دورۀ تيموري تا پايان دورۀ صفوي در آسياي‌مركزي و ايران

ساخت انواع گنبدها در دوران اسلامي، به ويژه در دوره هاي تيموري و صفوي به نهايتِ كمال رسيد. گنبدهاي شلجمي شكل، از نمونه هاي قابل تأمل در فرهنگ معماري آسياي مركزي و ايران است كه در اوايل قرن 9ه.ق./ 15م. و هم زمان با دورۀ تيموري رواج يافت. در اين شكل جديد، در محل پيوستن پوستۀ بيروني گنبد به ساقه، بيرون زدگي مختصري ايجاد شده كه سبب تغيير در شكل ظاهري و جزئيات سازه اي شده است. پرسش مطرح اين است كه، دلايل ايجاد اين تغييرات در نماي ظاهري و نيز عناصر سازه اي دخيل بين دو پوسته، پس از شكل گيري اوليۀ اين گنبدها در آسياي مركزي و سپس سير تكامل آن ها در ايران چگونه است؟ پژوهش حاضر با هدف دست يابي به جنبه هاي پنهان در سير تحول گنبدهاي شلجمي شكل و با تكيه بر مستندات تاريخي و باستان شناسي و پاسخ به چرايي و علل تحولات ايجاد شده در آن ها طي 4 قرن در حوزۀ ايران فرهنگي به نگارش درآمده است. افزون بر اين، بازنمايي انديشه ها و باورهاي حاميان و معماران پديدآورندۀ اين گنبدها با مطالعۀ تحولات انجام گرفته در اين آثار موردتوجه است. پژوهش حاضر با روش توصيفي-تحليلي انجام شده و مطالعۀ گنبدهاي منتخب نيز مبتني بر فعاليت هاي ميداني، تحقيق در منابع و اسناد كتابخانه اي است. فرآيند تغيير شكل ظاهري گنبدها، شامل حذف خيارۀ بيروني، تعديل در ارتفاع ساقه و ايجاد انحناي بيشتر در محل پيوستن پوستۀ بيروني به گريو است. اين پژوهش، در پيوند با تغييرات سازه اي ايجاد شده براي بهبود مقاومت و استحكام گنبدها، از ساخت باريكه طاق ها برروي پوستۀ دروني و انتقال وزن ديوارهاي خشخاشي به قسمت هاي زيرين و پايه هاي گنبدخانه، تغيير در تعداد و تناسبات خشخاشي ها براي جلوگيري از خرابي گنبد، به ويژه در بخش آوگون به هنگام زلزله و نيز شكل و ترتيب قرارگيري كلاف هاي چوبي براي افزايش انعطاف پذيري آن در برابر تكان هاي لرزشي، سخن گفته است.