ناوك‌هاي «كمان» در ايران: پيشينۀ تاريخي، ساخت و فنون به‌كارگيري

اين پژوهش به ناوك هاي كمان، به شيوه هاي بهره گيري و تاريخ احتمالي ورود آن به ايران مي پردازد. در زبان فارسي بدين رزم افزار ناوك (مجرا) و به پرتابه هاي آنها تير ناوك گفته اند. باوجود اين، واژۀ ناوك براي تير و حتي كمان نيز در زبان فارسي به كار رفته است. اصطلاح رزم افزار ناوك چنان با نام ايران درهم تنيده است كه از نگاه فرهنگ هاي بيروني (خارجي)، ايران خاستگاه اين جنگ افزار و توسعه دهندۀ آن بوده است. اين دو، در زبان عربي بهعنوان مجرا ناميده شدهاند؛ اين اصطلاح عربي در غرب بسيار شناخته شده تر است؛ دليل آن، به ترجمۀ دو كتاب دستنامه (راهنماي) اين موضوع از عربي به انگليسي، يعني راهنماي كمان وري عربي (راهنماي تيراندازي با كمان عربي) و كمان وري مسلمانان برمي گردد. باوجود اين، پيش از رخداد، واژۀ ناوك، به دليل ترجمۀ بخشي از كتاب هدايات الرامي، به انگليسي ترجمه و شناخته شده بود؛ اما در ترجمه به اشتباه از آن با عنوان كمان هاي زنبوركي (/صليبي) نام رفته است. منظور از ناوك (مجرا) تير (پيكان)، يك لولۀ نيمه بسته بر روي يك كمان براي پرتاب يك تير با اندازۀ كوچك اما براي شليك به فاصلۀ دورتر استفاده است. اين ابزار موجب سرعت بيشتر تير و اصصكاك كمتر آن با هوا به هنگام شليك، در سنجش با يك تيرپرتاب معمولي، خواهد بود. به گماني تاريخ ورود اين رزم افزار به ايران، به روزگار فرجامين ساساني برمي گردد؛ اين رزم افزار با ورود تازيان نيز حفظ و تا زمان ورود اسلحه گرم نيز در ايران روايي داشته است. اين رزم افزار، زمينۀ ابداع بسياري از رزم افزارهاي ديگر در جهان اسلام بوده است. درهم تنيدگي نام ايران با اين رزم افزار در دستنامه هاي عربي كمترين گواه توسعۀ اين جنگ افزار توسط ايرانيان است. از اين روي، در اين پژوهش به برخي منابع عربي-فارسي، با ارجاع به اشياء اصيل و نيز بازسازي شده، پرداخته خواهد شد.