تحليل راهبردهاي عمراني حكام قاجار در حدفاصل سال‌هاي 1210 تا 1264ه‍.ق.، ازمنظر شواهد معماري و منابع مكتوب

با وجود اهميت تحولات تاريخي و اجتماعي روي‌داده در نيمۀ نخست عصر قاجار، كمتر پژوهش مستقلي درخصوص سياست‌هاي عمراني و تاريخ معماري اين دوره (1210 تا 1264 ه‍.ق.) به انجام رسيده است. پژوهش حاضر بر آن است تا با اتكا بر شواهد معماري و منابع مكتوب، عوامل مؤثر بر سياست‌هاي حكام قاجار در امر توسعه و نوسازي در بازۀ زماني نيمۀ نخست عصر قاجار را مشخص سازد. با توجه به عدم اشاره به جزئيات بسياري از اقدامات عمراني در منابع تاريخي مربوط به نيمۀ اول اين دوره، اين پژوهش بر اين فرضيه استوار است كه با بررسي نوع و كمّيت آثار معماري احداث‌شده در اين دوره، مي‌توان راهبردهاي فرمانروايان اين سلسله در انجام امور عمراني و زيربنايي در قسمت‌هاي مختلف كشور را مورد تحليل و بازسازي قرار داد. در نتيجۀ پژوهش مشخص مي‌گردد كه عواملي نظير مشروعيت‌بخشي به دولت قاجار ازطريق جلب‌نظر و اخذ پشتيباني علما و روحانيون، الزامات نظامي و دفاعي، رقابت‌ها و گرايش‌هاي عمراني متفاوت شاهزادگان ارشد قاجار، قدرت‌گيري طبقۀ علما و تجار و هم‌چنين اعتقادات مذهبي شخصي حكام قاجار را مي‌توان از مهم‌ترين عوامل تأثيرگذار در اين زمينه قلمداد كرد. درنهايت با توجه به شواهد معماري و فهرست ابنيۀ ساخته‌شده يا مرمت‌شده در اين دوران، اهميت و اولويت ساخت ابنيۀ حاكميتي و نظامي در عصر «آقامحمدشاه قاجار» و بناهاي با كاركرد مذهبي و تشريفاتي در سياست‌هاي عمراني عصر «فتحعلي‌شاه قاجار» در مقايسه با ساير عوامل مؤثر، كاملاً مشهود و بارز است؛ اين در حالي است كه تحولات سياسي و اجتماعي رخ‌داده در عصر محمدشاه قاجار منجر به شكل‌گيري تغيير جهتي كلي در سياست‌هاي حكمرانان عصر قاجار و توجه بيشتر به احداث بناهاي عام‌المنفعه، تجاري و خدماتي گرديد.