تطورات كاربست عقل در دين در مقايسۀ نظرات سيد مرتضي و خواجه نصيرالدين طوسي

عقل يكي از منابع چهارگانۀ تفكر، استنباط و معرفت شيعي است. تاريخ انديشگيِ‌ شيعه گواه است كه اين منبع از ابعاد گوناگون و از جمله به لحاظ كاربست در كلام و معارف، تطورات مختلفي را گذرانده است. مروري بر تاريخ تفكر شيعه نشان مي‌دهد در كاربرد عقل، طيف گسترده‌اي از نظرگاه‌ها، از عقل‌گرايي حداقلي تا عقل‌گرايي حداكثري وجود دارد كه به نظر مي‌رسد نماد و نمايندۀ آن، جناب سيدمرتضي است. سيدمرتضي از مفاخر و چهره‌هاي برجسته عقل‌گرايي شيعه و بلكه اسلام در قرن پنجم هجري بود كه بيشترين تأثير را در تاريخ‌ تفكر شيعي گذاشت. كلام شيعه دست‌كم تا قرن ‌نهم تحت‌ تأثير مكتب بغداد به روايت سيدمرتضي بوده ‌است. به ‌يقين در اين امتداد، خواجه ‌نصيرالدين ‌طوسي نقطه عطف ديگري است. تأثير او در كلام‌ شيعي را هم در فلسفي‌كردن كلام مي‌توان جست هم در مدرسي‌كردن كلام ‌شيعه بارز است. نشان‌دادن تحولات كلامي شيعه در روش‌شناسي و در شيوۀ تعامل با عقل با محوريت و بررسي مقايسه‌اي سيد‌مرتضي و خواجه‌نصيرالدين‌طوسي، رسالتي است كه اين مقاله مي‌جويد. اين تحقيق در نظر دارد كه با لحاظ شاخصه‌‌هاي عقل‌گرايي، اين دو دانشمند برجسته شيعه را مورد بررسي و سنجش قرار دهد. از مهم‌ترين كاربست‌هاي عقل در حل برخي از بحران‌هاي معرفتي عصر حاضر مي‌توان به منبع معتبر در معرفت‌شناسي، نسبت عقل با اصل‌ تكليف و نسبت و رابطه عقل با دين اشاره ‌كرد. آنچه از منابع موجود در اين رسالۀ تحقيقي بيشتر مورد توجه قرار گرفته است، رسائل و تنزيه الانبياء سيد‌مرتضي و در آثار خواجه قواعد العقائد و تجريد الاعتقاد است.