ارزيابي وضعيت پايداري در بوم‌نظام‌هاي زراعي كلزا (Brassica napus L) با استفاده از تحليل امرژي (مطالعه موردي: شهرستان كلاله، استان گلستان)

بهره ‌برداري بيش از حد از منابع محيطي و مصرف بي ‌رويه مواد شيميايي سبب بروز مشكلات زيست‌محيطي و كاهش پايداري بوم نظام هاي كشاورزي شده است. بنابراين، بررسي الگوهاي مصرف انرژي و استفاده كارآمد از انرژي در كشاورزي كه از اصول اساسي در كشاورزي پايدار محسوب مي‌شود، مفيد است. تحليل امرژي، به‌عنوان ابزار مناسبي براي اين منظور، در بوم‌نظام هاي مختلف استفاده مي شود. اين مطالعه با هدف ارزيابي پايداري كشت بوم هاي كلزا (Brassica napus L.) با استفاده از ارزيابي امرژي در شهرستان كلاله در سال زراعي 98-1397 انجام شد. به اين منظور، تعداد 50 پرسشنامه براي كلزا كاران در نظر گرفته شد. پس از تعيين مرز هاي مكاني و زماني و تقسيم بندي منابع به چهار گروه محيطي تجديد پذير، محيطي تجديد ناپذير، خريداري شده تجديد پذير و خريداري شده تجديد ناپذير، شاخص هاي امرژي در بوم‌نظام زراعي كلزا، محاسبه شد. نتايج نشان داد، ورودي امرژي كل براي بوم‌نظام زراعي كلزا 16^ 10×1.64 امژول خورشيدي در هكتار در سال بود. در بوم‌نظام زراعي كلزا وابستگي به ورودي هاي محيطي و تجديد ناپذير، بيشتر از ورودي هاي خريداري شده و تجديد پذير بود. بيشترين سهم از ورودي امرژي كل در بوم‌نظام كلزا مربوط به فرسايش خاك با 47.31 درصد بود. همچنين در بين ورودي هاي خريداري شده، بيشترين سهم مربوط به سوخت فسيلي با 38.41 درصد بود. در بوم‌نظام كلزا به‌ترتيب، شاخص هاي ضريب تبديل 5 ^ 10×2.59 امژول خورشيدي بر ژول، امرژي ويژه 9 ^ 10×7.33 امژول خورشيدي بر گرم، تجديد پذيري امرژي 8.16 درصد، نسبت عملكرد امرژي 2.17، نسبت سرمايه‌گذاري امرژي 0.85، نسبت خودحمايتي امرژي 0.54، نسبت بارگذاري محيطي استاندارد 13.81، نسبت بارگذاري محيطي اصلاح شده 11.27، شاخص پايداري امرژي استاندارد 0.16 و شاخص پايداري امرژي اصلاح شده 0.19 بود. علي‌رغم سهم بالاتر ورودي هاي محيطي نسبت به خريداري شده در بوم‌نظام كلزا، فرسايش بالا، به‌عنوان يك ورودي تجديد ناپذير، در كنار مصرف نامعقول برخي ورودي هاي اقتصادي تجديد ناپذير، مانند سوخت هاي فسيلي، موجب تجديد پذيري پايين و فشار محيطي زياد در اين بوم‌نظام شد. بر اساس ارزيابي شاخص‌هاي امرژي، بوم‌نظام زراعي كلزا از كارآيي توليد محصول و كارآيي مصرف منابع بالايي برخوردار است و پتانسيل زيادي براي افزايش بهره وري اقتصادي دارد. با اين وجود، توليد كلزا در شهرستان كلاله پايداري محيطي و اقتصادي كمي دارد. به‌كارگيري روش هاي خاك ورزي حفاظتي و نوسازي ماشين آلات، موجب كاهش مصرف ورودي هاي تجديد ناپذير و اقتصادي و در نتيجه، كاهش فشار محيطي و افزايش پايداري در بوم‌نظام زراعي كلزا خواهد شد.