تحليل انتقادي گفتمان سلفي در شعر معاصر عرب با تكيه بر الگوي فركلاف (مطالعه موردي ديوان السياسيات احمد محرم)

انديشۀ سلفي، به‌عنوان يك پديدۀ رئاليستي، از مهم‌ترين موضوعاتي است كه در صد سال اخير در عرصۀ سياسي اجتماعي و بالطبع در عرصۀ ادبي راه يافته و به يك گفتمان تبديل شده است. اين انديشه در معناي اصطلاحي امروز، نتيجۀ جرياني در تاريخ اسلام است كه در تمسك به دين، خود را تابع سلف صالح دانسته و در اعمال و اعتقادات از سلف، يعني پيامبر اسلام (ص)، صحابه و تابعين پيروي مي‌كنند. البته آنچه امروزه در عرصۀ سياسي و اجتماعي مشاهده مي‌شود، جريانات انحرافي سلفيه است كه محصول تفسير نادرست ابن‌تيميه از مفاهيم توحيد، شرك، سنت و بدعت است. اين پژوهش، با رويكرد تحليل گفتمان انتقادي فركلاف، به تحليل گفتمان سلفي در اشعار احمد محرم، شاعر ناسيوناليست و اسلام‌گراي مصري پرداخته است. نتايج پژوهش حاكي از آن است كه اشعار سياسي محرم متكي بر ايدئولوژي اسلامي در سه محور اسلام‌گرايي، ملي‌گرايي و گرايش‌هاي قومي و عربي تبلور مي‌يابد. گفتمان سلفي اصلاح‌گرا در شعر احمد محرم متأثر از گرايش سلفي سيدجمال‌الدين اسدآبادي و محمد عبده به موضوعاتي مانند تشكيل جامعۀ اسلامي، بازگشت به اسلام اصيل و قرآن، حاكمان نالايق، جهل، غفلت و ضعف اراده در مردم و مبارزه با استعمار مي‌پردازد. اشعار سياسي محرم بيانگر يك هويت تكواره است كه از نگرش اسلامي وي نشأت گرفته است. از سوي ديگر، تقابل با گفتمان عرفي و سكولار در جامعۀ مصر، رجوع به گذشته و جامعۀ آرماني، مفاهيمي هستند كه هويت مقاومت را در سلفي‌گري شاعر ايجاد و تقويت نموده‌اند.