تحليلي بر ملاك ارزش اخلاقي از منظر كانت با تكيه بر آراي ريچارد هِنسون و باربارا هِرمن

در باور كانت يك عمل تنها زماني ارزش اخلاقي دارد كه صرفاً به انگيزۀ انجام وظيفه و بدون دخالت هيچ‌گونه تمايل و منفعت شخصي انجام شود. وي با بيان مثال‌هايي در كتاب بنياد، نشان مي‌دهد كه وجود تمايلات همسو با اعمال وظيفه‌شناسانه، نظير رفتار مبتني بر همدردي، ارزش اخلاقي عمل را زير سؤال مي‌برد. اين نظرات به‌ويژه با احياي رويكردهاي فضيلت‌محور در نيم‌قرن اخير، موضوع مناقشه‌هاي بسياري گرديد. در اين ميان تلاش دو تن از مفسران مشهور، ريچارد هنسون و باربارا هرمن، در ارائۀ تبييني روشنگرانه از ديدگاه كانت و پاسخ به ابهامات مطرح برجسته است. هنسون ضمن ترسيم دو مدل ابتكاري از شرايط انجام عمل، به پديدۀ مهم تعين چندعاملي اشاره كرد و قائل به بسندگي وجود انگيزۀ اداي وظيفه براي ارزشمندي اخلاقي عمل شد. هرمن نيز با ارائۀ مدل سوم، استدلال كرد كه يك عمل در صورتي ارزش اخلاقي دارد كه هم وظيفه اقتضا كند و هم انگيزۀ اصلي آن فارغ از اينكه تمايل عامل را منعكس كند يا نه، انگيزۀ وظيفه باشد. در اين مقاله قوت و كارآمدي اين مدل‌ها را از رهگذر بررسي مثال‌هاي مشهور كانت مي‌سنجيم. نتيجه آنكه تفاسير اين دو، با وجود گشايش در فهم بهتر نظريۀ وي، كمك چنداني به حل ابهامات موجود نمي‌كنند. ساده‌انگاري پديدۀ تعين انگيزه‌هاي متعدد و مشكل توتولوژي و دور از جمله نقدهاي قابل بيان در اين خصوص است. نگاه جامع به انديشۀ كانت نشان مي‌دهد كه عمل به وظيفه و بي‌اعتنايي به ساير تمايلات و انگيزه‌ها بخشي ناگزير از فرآيند رشد منش اخلاقي آدمي است.