اثر تيمارهاي تغذيه‌اي بر عملكرد كمي و كيفي گياه دارويي سرخارگل (Echinaceae purpurea L.)

سابقه و هدف: سرخارگل (Echinaceae purpurea L.)، يكي از معروف‌ترين گونه‌هاي دارويي با ارزش اقتصادي زياد در سراسر جهان است كه در ايران از ريشه و اندام هوايي آن در توليد داروهاي گياهي استفاده مي‌شود. بسياري از داروهاي گياهي كه به‌طور تجاري از اندام‌هاي هوايي سرخارگل توليد مي‌شود براي افزايش سيستم ايمني غير اختصاصي و درمان سرماخوردگي استفاده مي‌شوند. هزينه‌هاي زيست محيطي و بهداشتي كودهاي شيميايي منجر شده تا پژوهشگران به نيازهاي غذايي گياهان با استفاده از كودهاي آلي و بيولوژيك پاسخ دهند. ازاين‌رو، اين مطالعه با هدف بررسي اثر كودهاي شيميايي، آلي و بيولوژيك بر ويژگي‌هاي مورفولوژيك، ماده خشك شاخساره، ريشه، درصد و عملكرد اسانس گل و مجموع برگ و ساقه سرخارگل انجام شد.مواد و روش‌ها: اين آزمايش براساس طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با سه تكرار در مزرعه پژوهشي مؤسسه تحقيقات جنگل‌ها و مراتع كشور (مجتمع تحقيقاتي البرز) در سال‌ زراعي 98-1397 انجام شد. تيمارها شامل شاهد (Control)، NPK (N50P25K25، N75P35K35 و N100P75K75 كيلوگرم در هكتار)، كود دامي (30، 60 و 90 تن در هكتار)، ورمي‌كمپوست (5، 10 و 15 تن در هكتار)، تركيب‌هاي كودي N50P25K25 + 30 تن كود دامي در هكتار، N50P25K25 + 5 تن در هكتار ورمي‌كمپوست، كودهاي زيستي G. intraradaices + Glomus mosseae، Azospirillum + Pseudomonas، Thiobacillus + ۵ تن در هكتار ورمي‌كمپوست و Thiobacillus + 250 كيلوگرم در هكتار گوگرد (S) بودند. پيش از اعمال تيمارهاي كودي، آناليز خاك انجام شد و پس از اعمال تيمارهاي كودي نيز ويژگي‌هاي فيزيكي و شيميايي خاك تعيين گرديد. تيمارها براساس نيازهاي كودي گياه و نيز نتايج آزمون خاك انتخاب شدند. صفات ارتفاع گياه، تعداد برگ، ساقه فرعي و گل در گياه، عمق نفوذ و حجم ريشه، ماده خشك برگ، ساقه، گل و ريشه به‌طور جداگانه، ماده خشك شاخساره (برگ+ساقه+گل) و بازده و عملكرد اسانس گل و مجموع برگ و ساقه ارزيابي شدند. در مرحله گلدهي كامل، نمونه‌ها از اندام‌هاي هوايي و ريشه گياهان در همه گروه‌هاي تيماري برداشت شد. پس از هواخشك شدن نمونه‌ها در محيط سايه، نمونه‌ها با دستگاه كلونجر و به‌روش تقطير با آب اسانس‌گيري شدند و درصد و عملكرد اسانس بر اساس وزن خشك محاسبه شد.نتايج: نتايج نشان داد كه بيشترين ماده خشك برگ و ساقه در تيمار 15 تن در هكتار ورمي‌كمپوست بدست آمد. همچنين بيشترين ماده خشك گل و ريشه به‌ترتيب مربوط به تيمارهاي 5 تن در هكتار ورمي‌كمپوست + NPK و 30 تن در هكتار كود دامي + NPK بود. بيشترين بازده اسانس گل در تيمار 30 تن در هكتار كود دامي + NPK و بيشترين بازده اسانس مجموع برگ و ساقه در مرحله گلدهي در تيمار 15 تن در هكتار ورمي‌كمپوست بدست آمد. همچنين، تيمار NPK + 30 تن در هكتار كود دامي منجر به بيشترين عملكرد اسانس گل و تيمار 15 تن در هكتار ورمي‌كمپوست موجب بيشترين عملكرد اسانس مجموع برگ و ساقه شد. در مقايسه گروهي بين تيمارهاي كودي مصرفي، تنها مقايسه بين كودهاي آلي (دامي در مقابل ورمي‌كمپوست) و كودهاي زيستي (قارچ در مقابل باكتري) موجب افزايش معني‌دار عملكرد اسانس گل شد. در نتايج مربوط به عملكرد اسانس مجموع برگ و ساقه، همه مقايسه‌هاي انجام شده بين گروه‌هاي تيماري تأثير معني‌داري را نشان دادند و تنها كود آلي (برهم‌كنش بين كود دامي در مقابل ورمي‌كمپوست) معني‌دار نبود. بااين‌حال، بيشترين عملكرد اسانس مجموع برگ و ساقه، مربوط به كود زيستي در مقابل با كود شيميايي و آلي بود.نتيجه‌گيري: به‌طور كلي مي‌توان نتيجه‌گيري كرد كه در بين تيمارهاي استفاده شده، تيمار كودهاي آلي در كنار كودهاي شيميايي مي‌تواند در توليد پايدار اين گياه دارويي باارزش باشد. اين يافته‌ها پيشنهاد مي‌كند كه استفاده باهم (تركيب) كودهاي بيولوژيك و آلي، مي‌تواند در كشت سرخارگل به علت افزايش درصد و عملكرد اسانس مزيت باشد.