بررسي كارايي مصرف كودهاي آلي و شيميايي در افزايش عملكرد كمّي و كيفي اسانس مرزه سهندي Satureja sahendica Bornm.

سابقه و هدف: مرزه (Satureja spp.) با دارا بودن تركيبات با ارزشي همچون تيمول و كارواكرول از جايگاه ويژه‌اي در ميان گياهان دارويي برخوردار است. مرزه يكي از جنس‌هاي خانواده نعنائيان Lamiaceae)) بوده كه در ايران 16 گونه گياه علفي يك‌ساله و چند ساله دارد. گونه‌هاي جنس Satureja به دليل ميزان بالاي اسانس در صنايع غذايي، آرايشي و بهداشتي و داروسازي داراي اهميت اقتصادي و پزشكي زيادي هستند. هدف از اجراي اين تحقيق افزايش عملكرد كمّي و كيفي اسانس مرزه سهندي (Satureja sahendica) با تغذيه گياهي مناسب بود.مواد و روش‌ها: اين تحقيق در شرايط آبي در قالب طرح بلوك‌هاي كامل تصادفي با هشت تيمار كودي (شاهد (بدون كود)، ازت (50)، فسفر (25) و پتاس (25) (كيلوگرم در هكتار)، كود گاوي (30 و60 تن در هكتار)، كود گاوي (30 و60 تن در هكتار) + ازت (50)، فسفر (25) و پتاس (25) (كيلوگرم در هكتار)، ورمي‌كمپوست (5 تن در هكتار)، ورمي‌كمپوست (5 تن در هكتار)+ ازت (50)، فسفر (25) و پتاس (25) (كيلوگرم در هكتار)) در سه تكرار طي چهار سال (1399-1396) در استان آذربايجان شرقي اجرا شد. كشت به‌صورت غير مستقيم و از طريق نشاء بود. نشاءها در شرايط گلخانه با كشت بذرها در سيني‌هاي نشاء با تركيب خاك پيت‌ماس، كوكوپيت و پرليت به نسبت 4:2:1 تهيه شد. زمان اعمال تيمارها فقط يك نوبت همزمان با آماده‌سازي كرت‌ها و قبل از مرحله كاشت به‌صورت دست‌پاش و مخلوط كردن با خاك بود. ابعاد كرت‌ها 4×3 متر، فواصل خطوط كاشت 50 سانتي‌متر و فاصله بوته‌ها بر روي خط 30 سانتي‌متر تنظيم گرديد. روش آبياري به‌صورت قطره‌اي و در مراحل ابتداي رشد دو نوبت در هفته و پس از استقرار يك نوبت در هفته بود. در طول فصل رشد وجين علف‌هاي هرز نيز انجام گرديد. در طول فصل زراعي صفات ارتفاع بوته، تاريخ گلدهي، سطح تاج‌پوشش و عملكرد سرشاخه سبز اندازه‌گيري شد. اسانس‌گيري به روش تقطير با آب و تجزيه اسانس نيز به روش كروماتوگرافي گازي (GC) و كروماتوگرافي گازي متصل به طيف‌سنج جرمي (GC/MS) انجام گرديد.نتايج: براساس نتايج، بين تيمارهاي مختلف كودي از لحاظ كليه صفات تفاوت معني‌دار وجود دارد. بيشترين عملكرد سرشاخه گلدار به ميزان 1974 كيلوگرم در هكتار (6% افزايش نسبت به شاهد) و عملكرد اسانس به ميزان 22.25 كيلوگرم در هكتار (9% افزايش نسبت به شاهد) و بالاترين كيفيت اسانس (مجموع تركيبات فنلي تيمول و كارواكرول) به مقدار 61.89% (18% افزايش نسبت به شاهد) با اعمال تيمار كود گاوي (60 تن در هكتار)+ ازت (50)، فسفر (25) و پتاس (25) (كيلوگرم در هكتار) حاصل شد. براي مقرون به صرفه بودن از كود گاوي (60 تن در هكتار) به‌تنهايي نيز مي‌توان استفاده كرد. از لحاظ صفت تاريخ 50% گلدهي، ديررس‌ترين محصول مربوط به تيمار شاهد (بدون كود) با 160.25 روز و زودرس‌ترين آن مربوط به تيمار كودي كود گاوي (60 تن در هكتار)+ ازت (50)، فسفر (25) و پتاس (25) (كيلوگرم در هكتار) با 155.33 روز است. عمده‌ترين اجزاي اسانس به‌ترتيب تيمول، پارا-سيمن و گاما-ترپينن بودند. نتايج ميانگين درصد تركيبات فنلي تيمول و كارواكرول به‌عنوان كيفيت اسانس در هر يك از تيمارهاي كودي و در هر سال نشان داد كه ميانگين كيفيت اسانس در سال اول 53.13%، در سال‌هاي دوم و سوم به‌ترتيب به مقدار 63.98% و 63.54% افزايش و در سال چهارم به مقدار 47.93% كاهش يافته است.نتيجه‌ گيري: مصرف تيمارهاي كودي به‌ويژه كودهاي دامي به‌همراه كودهاي شيميايي علاوه بر افزايش محصول، موجب زودرسي محصول نيز مي‌شود. برداشت زود چين اول باعث مي‌شود كه چين دوم از فصل رشد استفاده بهينه كرده و با سرماي پاييزه مواجه نشود. با افزايش سن گياه عملكرد اسانس افزايش، ولي محصول ديرس‌تر و كيفيت اسانس نيز كاهش مي‌ يابد. بنابراين محصول اقتصادي در گونه S. sahendica تا سال چهارم با اعمال تيمار كود گاوي (60 تن در هكتار)+ ازت (50)، فسفر (25) و پتاس (25) (كيلوگرم در هكتار) توصيه مي‌شود.