تغييرات شاخص‌هاي رشدي و بيان ژن 1- دئوكسي گزيلولوز 5- فسفات ردوكتاز ايزومراز (DXR) تحت تأثير ساليسيليك اسيد و كيتوزان در Thymbra spicata L. در سطوح مختلف آبياري

سابقه و هدف: آويشن زوفايي (Thymbra spicata L.) گياهي از تيره نعنائيان (Lamiaceae) منبعي غني از تركيب‌هاي معطر و اسانس است. اين پژوهش با هدف بررسي تأثير اليسيتورهاي ساليسيليك اسيد و كيتوزان بر شاخص‌هاي رشدي و بيان ژن 1- دئوكسي گزيلولوز 5- فسفات ردوكتاز ايزومراز (DXR) در اين گياه تحت تأثير سطوح مختلف آبياري در راستاي افزايش بهره‌وري اين گياه دارويي، به صورت كشت گلداني و در شرايط گلخانه‌اي در استان ايلام در سال 97-1396 انجام شد.مواد و روش‌ها: آزمايش مورد نظر به‌صورت فاكتوريل در قالب طرح كاملاً تصادفي با 15 تيمار و سه تكرار انجام شد. تيمارهاي آبياري در سه سطح نرمال (A₁)، آبياري 70% ظرفيت مزرعه (A₂)، آبياري 40% ظرفيت مزرعه (A₃) و تيمار محلول‌پاشي در پنج سطح كه شامل تيمار شاهد (B₁)، تيمارهاي كيتوزان در غلظت‌هاي 0/5 گرم در ليتر (B₂) و 1 گرم در ليتر (B₃)، محلول‌پاشي ساليسيليك اسيد در غلظت‌هاي 2.5 ميلي‌مولار (B₄) و 5 ميلي‌مولار (B₅) اعمال شد. محلول‌پاشي در مرحله 10 تا 12 برگي انجام شد. براي استفاده از اليسيتورهاي كيتوزان و اسيد ساليسيليك، پودر آنها را در اسيد استيك 5% حل كرده و بعد در آب مقطر با غلظت‌هاي مختلف محلول‌ها آماده ‌شدند. سه ماه بعد از كاشت (بوته‌ها در ارتفاع 20-15 سانتي‌متري) اقدام به اعمال تيمارهاي تنش آبي شد. براي اعمال اليسيتورها، همزمان با تيمار تنش آبي، طي سه نوبت به فواصل ده روزه، محلول‌پاشي انجام گرديد. براي بررسي تغييرات بيان ژن ‌DXR به‌عنوان يكي از ژن‌هاي كليدي در مسير بيوسنتز كارواكرول، از روش RT-PCR كمّي استفاده شد. در همين راستا، RNA تام از نمونه‌ها استخراج و كمّيت و خلوص آنها ارزيابي و تأييد شد. سپس cDNA سنتز و از آغازگرهاي اختصاصي طراحي شده براي تكثير توالي هدف استفاده شد. با استفاده از ژن مرجع GAPDH مربوط به آويشن زوفايي، ميزان بيان ژن به روش سنجش نسبي بررسي شد. براي آناليز داده‌ها از روش اختلاف در تغييرات چرخه آستانه (2-∆∆CT) و نرم‌افزار Relative Expression Software Tool (REST) استفاده گرديد.نتايج: نتايج حاصل از جدول تجزيه واريانس نشان داد سطوح مختلف آبياري بر همه شاخص‌هاي كمّي رشد شامل ارتفاع گياه، طول ريشه، تعداد انشعابات اصلي شاخه، وزن‌تر و خشك ريشه، وزن‌تر برگ، وزن‌تر و خشك ساقه بجز وزن خشك برگ معني‌دار بود (0.01 p). اثر متقابل كم‌آبياري و محلول‌پاشي اسيد ساليسيليك و كيتوزان بر وزن ‌تر ريشه، وزن تر برگ و وزن تر ساقه در سطح احتمال 1% معني‌دار بود. براساس همين نتايج، شاخص وزن خشك ساقه در تيمار اثر متقابل آبياري و محلول‌پاشي در سطح احتمال 5% معني‌دار بود. نتايج نشان داد كه اثر متقابل تيمار آبياري و محلول‌پاشي بر وزن خشك برگ، تعداد انشعابات اصلي بوته و طول ريشه معني‌دار نبود. در اين پژوهش، بيان ژن DXR بعد از اعمال دو غلظت مختلف كيتوزان (0.5 و 1 گرم بر ليتر) تغييرات چنداني از خود نشان نداد، در حالي‌ كه تيمار ساليسيليك اسيد با غلظت 2.5 ميلي‌مولار در سطح احتمال 1% معني‌دار بود و سبب افزايش بيان ژن DXR شد. سطح رونوشت اين ژن بعد از اعمال تيمار 5 ميلي‌مولار اين محلول به ‌اندازه 29.72برابر افزايش پيدا كرد كه در سطح 1% معني‌دار بود. ميزان كم‌آبياري، بيان اين ژن را كاهش داد.نتيجه‌گيري: نتايج بدست آمده نشان داد كه بهترين نوع آبياري، آبياري نرمال بود تا گياه آويشن زوفايي بتواند در شاخص‌هاي رشدي در وضعيت مطلوبي قرار گيرد. محلول‌پاشي كيتوزان در غلظت‌هاي مختلف اثر معني‌داري بر وزن خشك، وزن تر و بيان ژن DXR نشان نداد؛ در حالي كه اسيد ساليسيليك در افزايش شاخص‌هاي رشدي تأثيرگذار بود و بيان ژن DXR نيز همزمان در گونه مذكور در طي محلول‌پاشي اسيد ساليسيليك افزايش پيدا كرد كه مي‌تواند حكايت از تأثير مثبت اين اليسيتور در افزايش عملكرد و سنتز مواد موثره ارزشمند ازجمله كارواكرول باشد.