بررسي ويژگي‌هاي مورفولوژيك، فيزيولوژيك، هيستولوژيك و ميزان هايپرسين 20 جمعيت گل راعي (Hypericum perforatum L.) در شرايط درون شيشه

سابقه و هدف: گل راعي، علف چاي، هزارچشم يا هوفاريقون با نام علمي (Hypericum perforatum L.) يك گياه دارويي ارزشمند از خانواده Hypericaceae است. بيشترين كاربرد اين گياه مربوط به خاصيت ضدافسردگي آن مي‌باشد. وجود تركيبات مؤثره هايپريسين و هايپرفورين در گل راعي و اثرهاي درماني ثابت‌شده آن، اين گياه را به يكي از گياهان ‏دارويي با ‏ارزش در سطح جهان تبديل كرده است. هايپرسين به‌عنوان متابوليت مهم اين گياه اثرهاي ضدويروسي و ضد سرطاني نشان داده است. هايپرسين از خانواده نفتوديانترون‌ها بوده و به نور حساس است و عمدتاً در غده‌هايي تيره‌رنگ روي برگ و گل‌هاي گياه تجمع مي‌يابد و ميزان آن بين 0.03- 0.3% در برگ‌ها و 14-1% در جوانه‌هاي گل‌هاي اين گياه است. اين مقدار با توجه به رقم گياه، ارتفاع، شرايط نور و دوره سال متفاوت است. هايپرفورين يكي ديگر از مهمترين تركيبات گروه فلوگلوسينول‌ها در گل راعي است كه به فراواني در گل‌هاي گل راعي، به‌ويژه در مادگي و در ميوه يافت مي‌شود، اما در برگ نيز به ميزان زيادي وجود دارد. محتواي هايپرفورين 9.6% در جوانه‌هاي گل، 5.8% در ميوه‌هاي نارس و 1.5% در برگ‌ها گزارش ‌شده است. هايپرفورين برخلاف هايپرسين در غدد شفاف انباشته مي‌گردد. از آنجا كه وابستگي مقدار هايپرسين و هايپرفورين به شرايط محيطي بسيار زياد است، تكثير غيرجنسي به تكثير جنسي ترجيح دارد.مواد و روش‌ها: در اين پژوهش بيست جمعيت از 20 منطقه مختلف ايران جمع‌آوري و با هدف بهينه‌سازي مراحل ريزازديادي و پرآوري بررسي شد. در اين پژوهش علاوه بر بررسي و معرفي بهترين محيط براي پرآوري اين 20 جمعيت ويژگي‌هاي مورفولوژيكي، فيزيولوژيكي، بيوشيميايي و هيستولوژي آنها نيز بررسي شد. به منظور تهيه محيط كشت تغيير يافته، از نمك‌هاي MS1.2 و منبع آهن FeEDDHA، ويتامين‌هاي B5 و g.l-1 2 گلايسين استفاده شد. محيط كشت MS پايه به‌عنوان محيط كنترل استفاده گرديد. پس از تنظيم pH روي 5.8 و افزودن g.l-1 6.8 آگار، محيط مورد نظر در ظروف كشت توزيع و در دماي C°121 و فشار 2 بار به مدت 20 دقيقه اتوكلاو شد. پس از تهيه قطعات ساقه (به طول 2-1 سانتي‌متر) حاوي 2-1 جوانه گرده از گياهچه‌هاي ضدعفوني شده، تعداد هفت ريزنمونه در هر ظرف كشت شد. همه كشت‌ها به اتاق رشد با دوره نوري 8 ساعت تاريكي و 16 ساعت روشنايي با شدت نور 2000-1500 لوكس و دماي C°25 و رطوبت نسبي 70-60% به مدت 4 هفته منتقل شدند. پس از شروع رشد شاخساره‌هاي جديد داده‌برداري شامل تعداد شاخه، طول شاخه، وزن تر و وزن خشك انجام شد. به منظور سنجش محتواي هايپرسين در برگ‌هاي گياهچه از دستگاه كروماتوگرافي مايع با كارايي بالا (HPLC) استفاده شد.نتايج: بررسي‌ها نشان مي‌دهد در بيشتر جمعيت‌هاي مورد مطالعه با تغيير تركيبات محيط كشت طول و تعداد شاخساره افزايش يافته است. به نظر مي‌رسد كاهش ميزان نمك‌هاي معدني محيط كشت، بر روابط اسمزي گياه براي جذب آب و مواد مغذي تأثير گذاشته و به‌همراه افزايش غلظت گلايسين براي حفظ بازدهي فتوسنتز توانسته روند ريزازديادي بهتري را ايجاد كند. اين بررسي نشان داد كه از ميان بيست جمعيت بومي ايران، جمعيت خراسان شمالي بالاترين شاخص‌هاي مورفولوژيكي (تعداد شاخه و طول شاخه)، فيزيولوژيكي (وزن تر، وزن خشك) و بيوشيميايي (محتواي هايپرسين) را در محيط تغييريافته نشان داد. همچنين، بررسي‌هاي هسيتولوژي در اين مطالعه، بيانگر نمو غده‌هاي تيره بزرگ‌تر در محيط تغييريافته نسبت به محيط پايه بود.نتيجه‌گيري: براساس يافته‌هاي اين تحقيق بر روي بيست جمعيت بومي Hypericum perforatum در ايران، جمعيت خراسان شمالي داراي بالاترين شاخص‌هاي مورفولوژيكي (تعداد ساقه، طول ساقه)، فيزيولوژيكي (وزن تر، وزن خشك) و بيوشيميايي (محتواي هيپريسين) در محيط كشت اصلاح شده بودند. همچنين، مطالعات بافت‌شناسي رشد بيشتري از غدد تيره را در محيط اصلاح شده نسبت به محيط پايه نشان داد.