تاريخ طبيعي، تصوير عيني و شباهت مراحل ترقي: علوم طبيعي جديد و ظهور مفهوم تكاملي از تاريخ و تاريخ‌نگاري در دورۀ قاجار

مقالۀ حاضر پژوهشي تاريخي در بارۀ نسبت علوم طبيعي جديد و مفهوم ترقي در دورۀ قاجار است. با بررسي كتاب هاي تاريخ طبيعي (معرفت الارض، معرفت الحيوان) و كتاب هاي «تاريخ عالمِ» نوشته شده در اين دوره نشان مي‌دهيم كه نخست اين علوم از لحاظ نظري و روشي در دنبالۀ يكديگر هستند كه مفهوم زمان در تاريخ را به زمانِ پيش‌رونده، انباشتي، بهبوديابنده و تكاملي تبديل كردند كه اجتناب ناپذير و بدون مداخلۀ انساني در طبيعت درحالِ عمل است. قانوني كه به عنوان «قانون طبيعيِ ترقي‌پذيري» از آن ياد مي‌شد و ناظر بر تكامل و شكوفايي همه جانبۀ عقل، ادراكات، حواس، قانون‌ها، سازمان‌ها و نهادهاي جمعي مانند خانواده، خويشاوندي، اقتصاد و دولت است. دوم اينكه اصول نظري اين علوم در گزارش «تاريخ واقعي» جوامع به‌كار بسته شد و جوامع در يك طيف تكاملي با گذر تدريجي از «وحشي گري» به «تمدن» طبقه‌بندي شدند. سوم اينكه علوم طبيعي جديد، زيست‌شناسي با تشريح آناتوميكِ چشم انسان و فيزيك با توضيح نور و نحوۀ رؤيت اجسام، ديدن انسان را با تشبيه به تكنولوژي عكاسي به‌مثابۀ عمل عكس‌برداري و گرفتن تصاوير عيني توضيح دادند. ديدن انسان عينيّتي به‌دست آورد كه مورخ را در جايگاهِ ناظرِ عيني بي‌طرفي مي‌گذاشت كه ضمن انكار «موضع مورخ»، به ثبت عينيِ تمامي چيزهايي مي پردازد كه بر حسب ضرورت رخ مي‌دهند و يا بايد رخ دهند. تاريخ به‌مثابۀ آئينه، دفتر، لوح، فونوگراف، صفحه، عكس، سينما و پردۀ نقاشي فهم شد كه آنچه را در طبيعت رخ مي‌دهد به صورت تصاوير عيني بازنمايي مي‌كند. عينيت، شباهت و تكرار رخدادهاي جوامع انساني در مسير ترقي، شيوۀ غالب نگريستن به تاريخ در اين دوره بود كه با علوم طبيعي جديد ممكن شده است.