بررسي تطبيقي راهبرد مقاومت علماي اماميه در برابر بيگانگان؛ نهضت مشروطيت و انقلاب اسلامي

راهبرد مقاومت در برابر بيگانگان از محكمات انديشه سياسي اماميه و برخاسته از مباني فكري و قواعد عام فقه سياسي شيعه است. عقلانيت، مقتضيات زمانه و زمينه‌مندي حكم شرعي منجر به فهم، تعريف و در نتيجه كنش مقاومتي متمايز از جانب علماي شيعه در طول حيات تشيع شده است، از تقيّه در برابر خليفه مسلمان تا همنشيني پادشاه شيعه و نهايتا انقلاب عليه شاه. مسئله مورد كنكاش در اين پژوهش تبيين اين كنش متفاوت مقاومتي در دو نقطه عطف تاريخي معاصر يعني نهضت مشروطيت و انقلاب اسلامي است. سوال اصلي آن است كه چه توافق‌ها و اختلافاتي در راهبرد مقاومت علماي شيعه در دو دوره مذكور قابل احصاء است؟ براي پاسخ به اين سوال، از روش تحليل تطبيقي-تاريخي كه به سه وجه تحليل علّي، توجه بر فرآيندهاي زماني و مقايسه‌‌ي سيستماتيك بافمند توجه دارد، بهره‌برداري شده‌است. در گام نخست تصوير مقاومت در دو تحول مذكور ترسيم، آن‌گاه مصاديق راهبرد مقاومت ذكر و در نهايت استراتژي مقاومت با تأكيد بر منهج فقهي علماي شيعه بررسي شد. مقاومت علماي مشروطه درون سيستمي، حداقلي، تقيه‌اي و به دنبال اصلاح قدرت بوده اين در حالي است كه الگوي مقاومت علما در انقلاب اسلامي، برون سيستمي، حداكثري، غيرتقيه‌اي و به دنبال تغيير قدرت بوده است.