مكان‌گزيني و تحليل كاربري‌هاي آموزش عالي با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) و تحليل تصميم‌گيري چند معياره (MCDA)(مطالعه موردي: شهر بابل)

مقدمه: مراكز آموزش عالي يك عامل كليدي در فرآيند آموزشي هستند. مراكزي كه مكان مناسبي داشته و در يك برنامه سيستماتيك طراحي شده‌اند، به شيوه‌اي مناسب و كارآمد به توسعه جامعه شهري كمك مي‌كنند. با اين حال، انتخاب مكان‌هاي مراكز آموزش عالي، از جمله دانشگاه آزاد، يك مسأله پيچيده است كه شامل ارزيابي بسياري مي‌شود (فني، سياسي، اجتماعي، زيست‌محيطي و اقتصادي). هدف پژوهش: با توجه به وجود تعداد زياد مراكز آموزش عالي در شهر بابل و نيز حضور تعداد بالاي دانشجويان، پياده‌سازي الگوي صحيح و مناسب استقرار مكان مراكز آموزش عالي براي پيشبرد و اثربخشي آن‌ها در سطح شهر ضروري است كه خود ابزارها و تكنيك‌هاي جديدي را مي‌طلبد. روش شناسي تحقيق: اين پژوهش از نظر هدف، كاربردي و از نظر روش و ماهيت، توصيفي تحليلي بوده كه هدف اصلي آن، مكان‌گزيني فضاهاي آموزش عالي، يافتن مكان بهينه براي ايجاد فضاي آموزشي با در نظر گرفتن كاربري‌هاي همجوار است. براي حصول به آن، 15 معيار مكاني در قالب 5 پارامتر براي مكان‌گزيني پهنه‌هاي مناسب ايجاد مراكز آموزش عالي در شهر بابل مورد استفاده قرار گرفته‌اند. با استفاده از تحليل تصميم‌گيري چند معياره سلسله مراتبي فازي، وزن نهايي آن‌ها در تهيه نقشه مكان‌يابي محاسبه گرديد. بر اين اساس و با اعمال وزن‌هاي هر يك معيارها در محيط ArcGIS، تناسب اراضي شهر بابل براي ايجاد مراكز جديد آموزش عالي با تأكيد بر دانشگاه آزاد اسلامي مشخص شد. قلمرو جغرافيايي پژوهش: شهر بابل واقع در شهرستان بابل استان مازندران است كه از شمال به شهرستان بابلسر و درياي مازندران، از جنوب به رشته كوه‌هاي البرز، از غرب به شهرستان آمل و از شرق به شهرستان قائمشهر و ساري مرتبط است. اين شهر داراي بافتي نامنظم (به‌ويژه در قسمت‌هاي مركزي) بوده و از بعد كالبدي تنها در بخش‌هاي توسعه يافته اخير در پيرامون شهر، نوعي بافت منظم را مي‌توان مشاهده نمود. در اين شهر 18 مركز آموزش عالي (اعم از دانشگاه و مؤسسه‌هاي آموزش عالي) وجود دارد. يافته ها: بر اساس نظر خبرگان،  معيار رعايت فاصله از پهنه‌هاي سيل‌خيز و يا سيل‌گير با وزن نسبي 0.098 در اولويت اول و معيار ارزش زمين با وزن نسبي 0.035 در اولويت آخر تأثيرگذاري بر روي مكان‌گزيني بهينه مراكز آموزش عالي قرار گرفته است. با توجه به نقشه مكان‌گزيني كاربري آموزش عالي در شهر بابل، بيش‌ترين تناسب اراضي براي ايجاد اين نوع كاربري در بخش جنوب غربي و غرب شهر و در محدوده شهرك‌هاي فرهنگيان، نيلوفر، آزادگان، طالقاني و انديشه و همچنين موقعيت فعلي دانشگاه آزاد اسلامي واحد سماي بابل مي‌باشد. نتيجه‌گيري: بر اساس يافته هاي پژوهش حاضر مي توان گفت كه سه نكته مهم در مكان گزيني واحدهاي دانشگاهي با رويكرد توسعه پايدار حائز اهميت است: اول) شناسايي اثرات مؤلفه‌هاي مكان يابي و توزيع فضايي مركزآموزش عالي . دوم) شناسايي اثرات مؤلفه‌هاي رضايت‌مندي ذي نفعان از مركز آموزش عالي. سوم) شناسايي اثرات مؤلفه‌هاي مكاني مكان گزيني مركزآموزش عالي.