نگاهي به ابعاد گوناگون اختلاف جنيد و حلاج در آيينۀ تقابلِ تصوف مكتب خراسان و بغداد

تأثير محيط جغرافيايي بر نحوۀ تفكر و انديشۀ انساني امري قابل توجه است. تصوف اسلامي با ورود به حوزۀ جغرافيايي ايران با چالش هاي جديدي مواجه شد. عارفان و انديشمندان ايراني با خوانش جديدي از دين و قرآن به تدريج جهان اسلام را به سوي دوقطبي شدن سوق دادند. به دنبال آن تصوف عاشقانۀ مكتب خراسان در مقابلِ تصوف پاي بند به سنتِ مكتب بغداد قرارگرفت. كرانه هاي اين تقابل حوزه هاي انديشه، سياست و اجتماع را نيز فراگرفت. اوج اين تقابل در مرگ حلاج و نوع برخورد طرف داران دو مكتب با او است. در  پژوهش حاضر به بيان علت ها و ماهيت تقابل اين دو مكتب پرداخته شده است. سپس بنا به اهميت مسئلۀ حلاج، با بررسي ابعاد اختلاف او با جنيد بغدادي، روشن شد كه موارد اختلاف اين دو عارف بزرگ، ريشه در تقابل تصوف مكتب خراسان با بغداد داشته است. آنان در مسائل مهمي مانند: 1. انديشۀ سياسي، 2. مرز تأويل و تفسير قرآن، 3. معناي توحيد، 4. عقلانيت صحوي و انديشۀ سكري و 5.  بندگي عربي و عدالت جويي ايراني، با هم اختلاف داشته اند.