«ديگري» در تذكره‌ الاولياء عطار

يكي از جنبه‎هاي مهم هر متن روايي، بررسي چگونگي حضور ديگر شخصيت‌ها و عوامل تأثيرگذار در متن است كه از آن به عنوان «ديگري» يادمي‌شود. مفهوم «ديگري»، مفهوم وسيعي است و شخصيت‌هاي انساني و عناصر غيرانساني همچون طبيعت يا امور ماورايي را نيز دربرمي‌گيرد. تذكره‌الاولياء عطار از برجسته‌ترين متون عرفاني است كه در آن شرح حال عارفان و تجربيات و كرامات ايشان بيان شده است. با مطالعه اين كتاب از منظر مفهوم «ديگري» متوجه مي‌شويم كه يك عارف در سير و سلوك عارفانه خود با عوامل گوناگون در رويارويي و تقابل قرارمي‌گيرد و همين امر موجب تعالي وجودي و درك بهتر از «من» عارف مي‌گردد. ديگري در اين اثر به صورت خداوند، ديگر عارفان، مردم عادي، شيطان و نفس خود عارف، حيوانات و اشيا ظاهرشده است كه هركدام به گونه‌اي خاص در پي آگاهي‌بخشي به عارف يا آگاه كردن ديگران از جايگاه وي است. براساس يافته‌هاي اين پژوهش اگرچه ديگري در تقابل با خود عارف قرارمي‌گيرد، شاهد هيچ گونه ستيزه ميان عارف و ديگري نيستيم، بلكه تمامي اين روابط تقابلي موجب آگاهي عارف از جايگاه خويش مي‌گردد و ديگري كاركردي هدايتگر پيدامي‌كند. در مواردي كه شخص عارف خود را در جايگاه برتري مي‌پندارد، بلافاصله بر اثر حادثه‌اي متوجه اين غرور و خودبيني مي‌شود و در اين جا نيز ديگري كاركردي هدايتگرمي‌يابد كه موجب شناخت بيش‌تر عارف از خويشتن مي‌شود.