تعيين منشاء و ارزيابي ريسك سلامت آرسنيك در منابع آب گستره معدني تكاب

آرسنيك يك شبه فلز بالقوه سمي است، در صورت ورود به محيط زيست و منابع آبي مي‌تواند اثرات زيان‌باري بر سلامتي انسان داشته باشد به‌طوري‌كه بزرگ‌ترين خطر در معرض قرارگيري آرسنيك مربوط به آب آشاميدني است. گستره مطالعاتي حوضه آبريز شهرستان تكاب در آذربايجان غربي است، دو معدن فعال و بزرگ طلاي زرشوران و آغ دره با تيپ كارلين را در خود جاي داده است. معادن طلاي كارلين از نوع سولفيدي هستند كه به دليل ماهيت خود پتانسيل آلودگي منابع محيطي پايين‌دست از جمله آرسنيك را دارند. بنابراين، هدف از اين مطالعه، تعيين منشاء و ارزيابي ريسك سلامت در جامعه است كه در معرض آرسنيك از طريق بلع و تماس پوستي با منابع آبي آلوده است. در اين راستا 45 نمونه از براساس قضاوت كارشناسي از منابع آبي به‌طور تصادفي چاه، چشمه و آب سطحي برداشت شد و به روش ICP-MS آناليز شد و ريسك سلامتي با استفاده از خطر سرطان هدف (TR)، ضريب خطر (HQ) و شاخص خطر (HI) ارزيابي شد. نتايج كلي مبين آلودگي آرسنيك منابع آبي شرق و شمال گستره ناشي از فعاليت‌هاي آتشفشاني و دگرساني كواترنري و فعاليت‌هاي معدنكاري است. بيشتر نمونه‌ها در بازه pH 9-10 و پتانسيل اكسايش- كاهش بين 100- تا 250- ميلي ولت است كه نشان‌دهنده غلبه گونه آرسنات (As5+) و به فرم H2AsO4 – است. مقدار HQ و HI در 52% از نمونه‌ها بالاتر از 10 هستند كه مبين خطر بالاي ابتلاي جامعه در صورت مواجهه با آب آلوده هستند. مقادير ريسك سرطان‌زايي گستره از 0 تا 2-10×7 متغير است كه مبين نبود ريسك سرطان‌زايي تا ريسك بسيار بالاي ناشي از آرسنيك منابع آبي است. به‌طوركلي ريسك سرطان‌زايي و بيماري‌هاي غير سرطاني در شرق و شمال گستره از دو مسير مصرف مستقيم شامل بلع و آشاميدن و تماس پوستي به دليل آلودگي ناشي از دو منبع زمين زاد و بشرزاد وجود دارد. بنابراين، توصيه مي‌شود، توجه ويژه‌اي به پايش مستمر آلاينده‌هاي احتمالي، روش‌هاي مختلف جلوگيري از مواجهه با منابع آبي آلوده و روش‌هاي پاك‌سازي به‌منظور حداقل كردن خطر بهداشتي جامعه ساكن صورت پذيرد.