ارسطو، نظريه علل يا نظريه تبيين‌هاي چهارگانه؟

كاربرد نابه‌جاي «علت» در ترجمه‌ آيتيون و انتقال محتواي مفهومي و متافيزيكي علت فاعلي به ساير علل به‌ويژه علت غايي، سبب تفاسير و فهم نادرست از اين مفهوم بوده است. اگر نسبت ميان علت و تبيين در نظر گرفته نشود، خلط ميان معناي علت در فلسفه‌ جديد و آيتيا رخ مي‌دهد كه ناشي ازلحاظ نكردن تفاوت «نظر به واقع» و ذهن يا تمايز مقام ثبوت و اثبات است. در اين مقاله به چرايي و چگونگي احصاء علل ارسطويي و سويه‌هاي وجود شناختي و معرفت‌شناختي نسبت علت و تبيين از ديدگاه او پرداخته مي‌شود. دليل طبقه‌بندي چهارگانه‌ ارسطو از علل و فهم نسبت علّي را بايد بر اساس مقوله‌ تغيير و حركت يا نسبت ميان سازنده و مصنوع جست. مي‌توان نقش تغيير و حركت را به‌عنوان بنياد تحليل طبيعي عليت بر اساس آموزه‌هاي به‌خصوص فيزيك و متافيزيك نگريست به‌موازات نظريه‌ عليت ارسطو در تحليلات ثاني بر مبناي مفاهيم حد وسط قياس برهاني و حمل كلي ذاتي علّي. مي‌توان علت را نوعي تبيين يا به‌اصطلاح قسمي تبيين موسوم به تبيين علّي دانست به ‌نحوي‌ كه تبيين و آيتيا اعمّ از علت است.