خوانش اسطوره - جامعه‌ شناختي باب‌هاي «شير و گاو» و «بازجست كار دمنه» از كتاب كليله و دمنه، با تأكيد بر طبقات اجتماعي

كليله و دمنه يكي از آثار ادبي و فرهنگي مشترك هند و ايران است كه بسياري از مطالب مندرج در آن براساس تفكر آريايي ملت‌هاي مذكور نوشته شده است. در جستار حاضر، به روش توصيفي تحليلي، موضوع قشربندي اجتماعي در باب ‌هاي «شير و گاو» و «بازجست كار دمنه» با رويكرد اسطوره‌ـ‌جامعه‌شناختي تحليل شده است. خوانش اسطوره‌ـ‌جامعه‌شناختي روشي است كه مي‌ توان به‌ياري آن ريشه اسطوره‌اي پاره‌اي از مفاهيم جامعه‌شناختي را آشكار كرد. آراي ژرژ دومزيل حاكي از اين است كه طبقه‌بندي در ميان اقوام هند و اروپايي يكي از اصلي‌ترين ساختارها براي ايجاد نظم اجتماعي بوده است. كينگزلي ديويس و ويلبرت مور نيز چنين نظري در مطالعات جامعه‌شناسانه خود دارند. تحليل باب‌هاي ذكرشدۀ كليله و دمنه با اين دو نظريه اسطوره‌ شناختي و جامعه ‌شناختي نشان مي ‌دهد كه ساختار داستان «شير و گاو» با ساختار طبقاتي جوامع هندواروپايي منطبق است؛ ساختاري طبقاتي كه به‌هيچ‌وجه تحرك طبقاتي را برنمي‌تابد و همان‌طوركه در باب «بازجست كار دمنه» مشخص مي ‌شود، اقدام‌كنندگان به تحرك طبقاتي فرجامي جز ادبار و نابودي نخواهند داشت. در باب‌هاي مطالعه‌شده، دمنه عامل تحرك طبقاتي نافرجام است، كليله مدافع و پذيرندۀ قشربندي به‌ عنوان واقعيتي انكارناپذير است، و شير، مادر شير و پلنگ، كه به طبقه اشراف تعلق دارند، حافظ و نگاه‌دارنده قشربندي به‌عنوان ساختاري تنظيم‌كننده محسوب مي‌شوند. قشربندي موجود در اين باب‌ها، صورتي ديگر از كنش‌هاي سه‌گانه اسطوره‌اي جوامع هندواروپايي است كه خود عامل شكل‌گيري طبقات اجتماعي در اين جوامع شده است.