واسازي و فرارفتن از تقابل ‌هاي دوگاني در متون اهل تصوف (شواهد از كتاب‌هاي نثر فارسي)

پژوهشگران عرفان و تصوف اسلامي شكل ‌گيري زبان تصوف و گفتمان عرفاني را از جنبه‌هاي بسيار مهم تاريخ تصوف شمرده‌اند؛ به‌ويژه تمايز تدريجي زبان تصوف از زبان دين و تبديل آن به گفتماني مستقل موضوع پژوهش‌هاي ارزشمندي بوده است. پژوهشگران نشان داده‌اند كه تجربه عرفاني و تفسير قرآني ابتدا از هم جدايي‌ناپذير بوده‌اند و زبان تجربه عرفاني صرفاً از واژگان قرآني بهره مي‌برده است، اما به‌تدريج، تجربه عرفاني استقلال مي‌پذيرد و از زبان قرآني/زبان دين جدا مي‌شود و زباني خاصّ خود پديد مي‌آورد. از ويژگي‌هاي واژگاني زبان قرآن/دين، بهره‌گيري از تقابل‌هاي دوگاني است. تقابل‌هايي چون بهشت/دوزخ، خير/شر، دنيا/آخرت اساس آموزه‌هاي ديني و قرآني را مي‌سازند و در متون اهل تصوف نيز با بسامد بالا به‌كار مي‌روند. كاربرد تقابل‌هاي دوگاني در متون اهل تصوف از تقابل‌هاي دوگاني ديني بسيار فراتر مي‌رود و به‌ويژه در كتاب‌هاي تعليمي تصوف، اصطلاحات جديد فراواني برمبناي تقابل دوگاني شكل مي‌گيرد. يكي از وجوه تمايز زبان تصوف، واسازي تقابل‌هاي دوگاني است. اين واسازي هم در تقابل‌هاي دوگاني زبان دين و هم در تقابل‌هاي برساخته در زبان اهل تصوف اعمال مي‌شود. اين واسازي شكل‌ها و جنبه‌ها گوناگون و متفاوتي دارد و تحليل آن مي‌تواند ما را با خلاقانه‌ترين و نوآورانه‌ترين ابعاد جهان‌بيني و تجربه عرفاني صوفيان آشنا سازد. اين ابداع زباني كه در نوبودن و يگانگي تجربه عرفاني ريشه دارد، نشانه اصالت آن تجربه است. در اين پژوهش، واسازي و فرارفتن از تقابل‌هاي دوگاني را در يك پيكره از خلاقانه‌ترين سخنان اهل تصوف كه از متون نثر فارسي فراهم آمده است بررسي كرده‌ايم. با تحليل و طبقه‌بندي شكل‌هاي گوناگون اين واسازي و فرارفتن نشان داده‌ايم چگونه اين ويژگي، به زبان اهل تصوف نوعي خصوصيت شعري و هنري مي‌بخشد و آن را در جايگاهي كاملاً متمايز نسبت به متون ديني و زبان اهل شريعت قرار مي‌دهد. فرارفتن از تقابل‌هاي دوگاني با ويژگي پارادوكسي زبان اهل تصوف ارتباط نزديكي دارد و امكان بيان تجربه‌هاي پيچيده‌تري را براي اهل تصوف فراهم مي‌آورد.