منابع تأمين‌كننده نيتروژن دانه در برخي ارقام برنج در واكنش به تنش گرما ناشي از تغيير تاريخ كاشت

پديده تنش گرمايي به دليل تغييرات آب و هوايي كه اغلب اثرات مخربي بر توليد برنج دارد، بيشتر شده است. تجمع و انتقال نيتروژن در اندام هاي برنج فرآيند مهمي است كه عملكرد و كيفيت برنج را تعيين مي كند كه قاعدتاً تحت تأثير تنش هاي محيطي از جمله گرما تغيير خواهد نمود. در اين راستا پژوهشي با هدف بررسي اثرات تنش گرماي القا شده در تاريخ هاي مختلف كاشت و تأثير آن بر منابع تأمين كننده نيتروژن دانه در هفت رقم برنج منتخب (Oryza sativa L.) از جمله عنبوري، چمپا، دانيال، گرده، حمر، و هويزه (ارقام بومي)، و رقم N22 (رقم بين المللي) صورت گرفت. آزمايش با دو عامل تاريخ كاشت و رقم به صورت كرت‌هاي خرد شده در قالب طرح پايه‌ي بلوك‌هاي كاملاً تصادفي در سه تكرار در دو سال 1396 و 1397 در مزرعه ايستگاه تحقيقات كشاورزي شاوور، وابسته به مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي خوزستان اجرا گرديد. به منظور مواجهه با تنش درجه حرارت بالا (تنش گرمايي) در شرايط مزرعه‌اي، سه تاريخ كاشت 15 ارديبهشت، 5 خرداد و 25 خرداد به ترتيب با متوسط دماي بلند مدت 36.8، 33.4 و 34.2 درجه سانتي گراد به عنوان كرت‌هاي اصلي انتخاب گرديدند. تاريخ كاشت به هنگام (تاريخ كاشت دوم) با شرايط دمايي مطلوب شامل متوسط دماي 33.4 درجه سانتي گراد در كل مراحل رشد گياه برنج به ‌عنوان شاهد و تاريخ كاشت زود هنگام (تاريخ كاشت اول) به‌عنوان مواجهه با تنش گرمايي در مرحله زايشي با متوسط 36.8 درجه سانتي گراد در نظر گرفته شدند به‌گونه‌اي كه ژنوتيپ هاي برنج در دوران گلدهي و پر شدن دانه در مواجه با متوسط تنش گرماي بالاي 39.1 درجه سانتي گراد بودند و در هر تاريخ كاشت هفت رقم برنج به عنوان كرت‌هاي فرعي كشت گرديدند. نتايج آزمايش نشان داد در هر سه تاريخ كاشت در تمام ارقام، بالاترين مقادير نيتروژن انتقالي از برگ به دانه به ميزان 37.38 كيلوگرم در هكتار و كارايي انتقال نيتروژن به ميزان 70.88 درصد در برگ‌‌هاي گياه بدست آمد. در ميان تاريخ هاي كاشت، بيشترين ميانگين انتقال مجدد نيتروژن و كارايي انتقال مجدد در كل اندام رويشي در تاريخ كاشت دوم به ترتيب با ميانگين 42.95 كيلوگرم در هكتار، 37.05 درصد بدست آمد. در اين بين، بيشترين سهم انتقال مجدد نيتروژن با ميانگين 94.40 درصد در رقم چمپا در تاريخ كاشت اول كه شرايط تنش گرمايي براي گياه ايجاد شده بود، مشاهده شد. در بين ارقام مورد مطالعه، بيشترين شاخص برداشت نيتروژن در رقم اصلاح شده و پا كوتاه دانيال با ميانگين 67.59 درصد و پس از آن در رقم هويزه و N22 بدست آمد. بيشترين عملكرد دانه با ميانگين 6554 كيلوگرم در هكتار در تاريخ كاشت دوم كه بالاترين شاخص برداشت نيتروژن، بيشترين مقدار كارايي انتقال مجدد نيتروژن از اندام هاي رويشي، بيشترين برداشت نيتروژن از خاك و كمترين سهم انتقال مجدد نيتروژن را اندام هاي رويشي به دانه داشت در رقم هويزه و پس از آن در رقم حمر (4466) كه بالاترين جذب نيتروژن را از خاك داشت، بدست آمد. به طور كلي با توجه به نتايج آزمايش مي‌توان گفت كه وقوع تنش گرمايي در طول دوره زايشي گياه باعث كاهش قابل ‌توجه در مقدار و كارايي انتقال نيتروژن به اندام هاي رويشي و دانه خواهد شد. همچنين ارقام متحمل به گرما (هويزه، حمر و دانيال) داراي بيشترين كارايي انتقال مجدد نيتروژن در هر سه تاريخ كاشت بودند و مي‌توان از اين ارقام در برنامه‌هاي اصلاحي استفاده كرد.