فضاي مجازي و نقش‌ آن در دگرگوني‌هاي باورهاي ديني دانش‌آموزان: پژوهشي پديدارشناختي

هدف: باورمندي و عامليت عقلاني به ارزش‌هاي الهي، اكسير حركت بالنده، تاب‌آور، تعالي‌بخش و ارزش‌آفرين زندگي فردي و جمعي انسان‌ها، در عصر ديجيتال است. پژوهش حاضر با هدف تحليل ادراك و تجربه‌زيسته دانش‌آموزان دوره دوم متوسطه از نقش فضاي مجازي در دگرگوني باورهاي ديني‌‌شان انجام شده است. روش: بدين‌منظور از رويكرد كيفي، روش پديدارشناسي توصيفي و فنون مصاحبه با رايانامه و سؤال‌هاي باز‌پاسخ استفاده شد. شركت‌كنندگان با روش نمونه‌گيري گلوله‌برفي در ميدان پژوهش متشكل از دانش‌آموزان دختر دوره دوم متوسطه در رده سني 15 تا 18 سال در شهر تهران در مناطق 1و16و20 انتخاب‌‌شده و با رسيدن به حالت اشباع در مصاحبه پانزدهم، فرايند مصاحبه‌هاي نيمه‌ساختارمند به پايان رسيد. داده‌ها مبتني بر راهبرد كُلايزي و نرم‌افزار MAXQDA تحليل‌گرديد. به‌منظور افزايش اتكاپذيري، تأييدپذيري، باورپذيري صحت داده‌ها، از شيوه‌هاي «بازرسي و بازبيني در زمان كُدگذاري»، «بهره‌گيري از نظرات همكاران پژوهشي و تأييد آن‌ها»، و «درگيري طولاني مدت» استفاده كرديم. يافته‌ها به شناسايي 85 عبارت مهم، و دسته‌بندي 13 زيرمضمون و 5 مضمون شامل مضامين شناختي، اعتقادي، رفتاري، عاطفي، عملي منجر گرديد. يافته‌ها: با بررسي ديدگاه‌ها و تجارت دانش آموزان در مواجهه با فضاي مجازي و گسترش استفاده آن در دوران كرونا و پس از آن، دگرگوني‌هاي قابل‌توجه و بعضاً نگران‌كننده‌اي در باورهاي ديني دانش‌آموزان در هر پنج بُعد اصلي شناختي، اعتقادي، رفتاري، عاطفي، عملي رخ داده‌است. نتيجه‌گيري: مسئله پرورش صحيح و زمينه‌سازي براي ارتقاي باورها و عامليت به آموزه‌هاي ديني در دانش‌آموزان مورد مطالعه، نه تنها از وضعيت رضايت‌بخشي برخوردار نبوده، بلكه با تاثيرپذيري از عوامل متعدد و متنوعي به‌ويژه محتوا و ارزش‌هاي رايج و غالب در فضاي مجازي، با دگرگوني‌هاي گسترده و در جهت معكوس باورهاي مورد انتظار ديني همراه شده‌است. به نظر مي‌رسد، ادامه روند موجود در مواجه و دسترسي بدون مديريت هوشمندانه نوجوانان با تمامي سطوح محتوايي و كم‌توجهي نزديك به انفعال، به محتواها ارائه و منتشر شده در فضاي مجازي كه بر طبق شواهد موجود از واقعيت‌هاي ميداني و رسمي در مدارس، موثرتر عمل كرده‌است، مي‌تواند بنياد باورهاي اعتقادي دانش‌آموزان را با مخاطرات بنيان‌برافكني مواجه سازد. اين مهم ضرورت توجه جدي در آموزش سواد رسانه‌اي به والدين و نوجوانان از يكسو، ايجاد زمينه براي عامليت‌بخشي به انگيزه‌ها و اقدامات تمامي فرهيختگان و دغدغه‌مندان تربيتي اعم از معلمان، مدرسان، استادان، مربيان، مشاوران، روان‌شناسان، جامعه‌شناسان و مروجان فرهنگي به توليد همگاني و بازنشر محتواهاي فاخر و اصيل متناسب با آموزه‌هاي فرهنگي كشورمان و به ويژه انتشار و اشاعه آن براساس سرگرم‌آموزي و اصول تعليم و تربيت تفريحي، هر چند ديرهنگام، اما مي‌تواند زمينه‌‌اي را براي كاهش مخاطرات دم‌افزون اين فضاي بشدت اثرگذار و اصيل موسوم به مجازي را فراهم نموده و جامعه را از بخشي از مخاطرات آن برهاند.