دوگانگي ميان ملي‌گرايي و جهان‌وطن‌گرايي در ماركسيسم و اتحاد شوروي

ملت، ملي‌گرايي و جهان‌وطن‌گرايي، بارها مورد توجه پدران ماركسيسم و نخستين رهبران اتحاد شوروي قرار گرفته‌اند. رويكرد آن‌ها به اين مفاهيم، همواره يكسان نبوده است و دوگانگي و تناقضي آشكار، در انديشه و عملشان ديده مي‌شود. اين دوگانگي در سراسر دوران حكومت شوروي و در همۀ جمهوري‌هاي آن از جمله جمهوري‌هاي آسياي مركزي، بارها و به شكل‌هاي گوناگون نمود داشته است. اين پرسش مطرح است كه پدران ماركسيسم و نخستين رهبران شوروي، چه نگرشي نسبت به ملت، ملي‌گرايي و جهان‌وطن‌گرايي داشته‌اند و دليل دوگانگي و تناقض نظري و عملي آن‌ها به اين مفاهيم چه بوده‌ است؟ در پاسخ، اين فرضيه طرح مي‌شود كه دليل وجود دوگانگي و تناقض در نگرش بانيان ماركسيسم و نخستين رهبران شوروي نسبت به ملت، ملي‌گرايي و جهان‌وطن‌گرايي، كاربرد ابزاريِ ملت و ملي‌گرايي براي دست‌يابي به هدف‌هاي ايدئولوژيك، مانند جهان‌وطن‌گرايي بوده است. رويكرد پژوهشي اين نوشتار، كيفي و مبتني بر روش كنشِ گفتاري كوئنتين اسكينر است و داده‌هاي آن از اسناد و منابع كتابخانه‌اي گردآوري شده‌اند. يافتۀ اين نوشتار اين است كه هدف اصلي انديشمندانِ ماركسي متقدم، تحقق آرمان‌هاي ماركسيسم از جمله جهان‌وطن‌گرايي بوده است. ايشان، ملت و ملي‌گرايي را به عنوان ابزار‌هايي در اين راه به كار مي‌بردند. دورۀ زماني نوشتار، از سال 1848، زمان انتشار بيانيۀ كمونيستي تا سال 1953 زمان مرگ استالين است. شخصيت‌هاي مورد بحث، ماركس و انگلس به‌عنوان پدران ماركسيسم و لنين، تروتسكي و استالين به‌عنوان نخستين رهبران اتحاد شوروي هستند.