اصل «تمايز وجود از ماهيت»: بررسي تطبيقي ديدگاه ابن سينا و توماس آكوئيني

بر اساس اصل «تمايز وجود از ماهيت»، كه از جمله مهم‌ ترين اصول مابعد الطبيعۀ ابن سينا به شمار مي‌رود، ماهيت في حد ذاته فقط مشتمل بر ذاتيات خود است و براي موجود شدن بايد عنصر مابعدالطبيعي وجود از خارج و از سوي علت موجِده بر آن عارض شود. ابن سينا بر مبناي اين اصل، اصل مهم «تمايز واجب از ممكن» را نيز تأسيس مي‌كند و بر مبناي اين دو اصل، مسئلۀ خلقت و اثبات وجود خدا را تبيين فلسفي مي‌نمايد. برخي عبارات ابن سينا در شرح و تبيين تمايز وجود بر ماهيت، موجب ايجاد خوانش‌هاي متفاوت از كلام او شده است. يكي از مهم‌ترين اين خوانش‌ها، خوانش ابن رشد است كه از طريق ترجمۀ آثار او و پيروانش در ميان متفكران قرون وسطي نيز رواج پيدا كرده است. بر اساس ديدگاه ابن رشد، ابن سينا تمايز ماهيت و وجود را خارجي مي‌داند و معتقد است كه وجود همانند مقولات عرضي، بر ماهيت عارض مي‌شود. اما دقت در عبارات ابن سينا نشان مي‌دهد كه مقصود او از عرضي دانستن حمل وجود بر ماهيت، به اين معناست كه وجود جزء ذات و ذاتيات نيست و از خارج بر ذات و ماهيت عارض مي‌شود؛ نه اينكه وجود همانند اعراض مقولي بر ماهيت عارض شود. توماس آكوئيني نيز هرچند كه تحت تأثير ابن رشد، اصل تمايز خود را متفاوت از ابن سينا مي‌داند و در برخي موارد جزئي از ابن سينا متفاوت است، ولي بررسي آثار او نشان مي‌دهد كه در چارچوب اصليِ اصل تمايز، متأثر از ابن سيناست و در شرح و تبيين آن، تفاوت عمده‌اي با ابن سينا ندارد.