ديدگاه علامه جعفري در تبيين عقلاني و علمي عمل و مواجهه با چالش ‌هاي نظريه علّي

چگونگي تبيين عمل، يكي از پرسش ‌هاي اصلي فلسفۀ عمل معاصر است كه نقطۀ پيوند اين شاخۀ نوپاي فلسفي با فلسفۀ علوم انساني محسوب مي‌گردد. برخي فيلسوفان عمل اين مسئله را به نحو علمي و بر اساس رابطۀ علّي دليل با عمل توضيح داده و برخي ديگر به تبيين عقلاني آن اقدام نموده، آن را متفاوت از تبيين علمي تفسير كرده‌اند. علامه جعفري ضمن تحليل عمل انسان و تأكيد بر عنصر اختيار در آن، سعي كرده تا نشان دهد كه عمل اختياري با وجود سلطۀ عامل بر انجام و ترك كارها، قابل تبيين است. علامه ضمن تفكيك ميان تبيين عقلاني و تبيين علمي، اگرچه تبيين علّي را در حوزه تحقيق علمي پذيرفته است، اما آن را در تبيين با دليل منحصر نمي‌كند؛ بلكه با تأكيد بر نقش اختيار و آزادي انسان، ملاحظۀ عوامل چهارگانۀ درون‌ذاتي متغير، درون‌ذاتي ثابت، برون‌ذاتي متغير و برون‌ذاتي ثابت را در تبيين علمي ضروري مي‌داند. همچنين علامه تبيين را به دو مرحلۀ پيش و پس از عمل تقسيم كرده، روش تبيين پيشيني را استقرايي و بر اساس حساب احتمالات، و روش تبيين پسيني را قياسي معرفي مي‌كند. پژوهش حاضر ضمن استخراج و تنظيم نظريه علامه جعفري در تبيين عمل، سه چالش مهم هنجارمندي، ارتباط منطقي و انحراف در سلسلۀ عمل را كه در نظريه‌هاي علّي مطرح است، توضيح و نشان مي‌دهد كه مبتني بر تحليل عمل و اختيار انسان مي‌توان به اين اشكالات پاسخ داد.