پايش روند خشكسالي هواشناسي و هيدرولوژيكي در حوضه تجن استان مازندران

مقدمه و هدف: خشكسالي به‎عنوان يك پديده اقليمي از جمله مهم ترين مخاطرات طبيعي به‎شمار مي‌رود كه با شروع آهسته شناخته مي‌شود و ممكن است اثرات متعددي بر هيدرولوژي، كشاورزي و شرايط اجتماعي-اقتصادي داشته باشد. پايش خشكسالي شامل شدت آن، توزيع مكاني و مدت آن است و به يك ورودي ضروري براي ايجاد مديريت ريسك خشكسالي و برنامه كاهش آن تبديل مي‌شود. شاخص‌هاي خشكسالي زيادي در دهه‌هاي اخير در مناطقي با ويژگي‌هاي اقليمي متفاوت معرفي و به‌كار گرفته شده‌اند. مواد و روش‌ها: در اين مطالعه، خشكسالي هواشناسي و هيدرولوژيكي حوضه آبريز تجن در استان مازندران با استفاده از شاخص‌هاي بارش استاندارد شده (SPI) و جريان سطحي استاندارد شده (SSI) مورد ارزيابي و پايش قرار گرفت، به اين منظور، داده‌هاي شش ايستگاه باران‌سنجي و هشت ايستگاه هيدرومتري در دوره زماني 1399-1369، رفع نواقص و تكميل شدند سپس آزمون همگني و نرمال بودن روي آنها انجام شد. در نهايت روند خشكسالي هواشناسي و هيدرولوژيكي با دو شاخص مذكور بر مبناي آزمون من-كندال و تخمين‌گر شيب سن در نرم‌افزار MAKESENS تحليل شد. يافته‌ها: نتايج نشان داد كه شاخص SPI در مقياس يك ماهه داراي بيشترين عكس‌العمل نسبت به بارش است به‎طوري كه كمترين ميزان آن در ايستگاه كردخيل با مقدار 3/31- شديدترين خشكسالي بوده كه در فروردين ماه سال 1371 رخ داده است. از طرفي، همه ايستگاه‌هاي باران‌سنجي پديده خشكسالي در آنها رخ داده و از نظر زماني با گذر زمان شدت آن افزايش يافته است. با توجه به شاخص SSI، خشكسالي هيدرولوژيكي نيز در همه ايستگاه‌هاي هيدرومتري با شدت‌هاي مختلف رخ داده است. روند اين شاخص‌ها نيز بيانگر افزايش شدت و فراواني خشكسالي با گذشت زمان در حوضه آبريز مورد مطالعه بوده است. نتيجه‌گيري: در ايستگاه‌هاي دارابكلا و كردخيل شاخص SPI داراي بيشترين تعداد سال‌هاي وقوع و بيشترين شدت خشكسالي است. در ايستگاه دارابكلا فراواني خشكسالي متوسط، شديد و خيلي شديد نيز نسبتاً بالا مي‌باشد. خشكسالي خيلي خيلي شديد در ايستگاه اداره ساري از نظر فراواني داراي بيشترين مقدار بوده كه نشان مي‌دهد بيشترين خطر وقوع خشكسالي در مناطق دشتي و جلگه‌اي حوضه وجود داشته است. نتايج روند با آزمون من-كندال بيانگر افزايش خشكسالي و كاهش بارندگي در حوضه آبريز تجن مي‌باشد. با توجه به تغييرات اقليمي، افزايش تقاضا به‎دليل افزايش جمعيت و كاهش بارندگي، رخداد خشكسالي در آينده ممكن است با فرواني و شدت بيشتري رخ دهد كه مي‌تواند خسارات زيادي براي كشاورزي و ساير بخش‌هاي منطقه داشته باشد. شاخص SSI در ايستگاه‌هاي هيدرومتري نشان دهنده كاهش جريان و وقوع خشكسالي هيدرولوژيكي در حوضه است.